Przylistek - Polski Serwis Naukowy

Blaszka przekształcona w wąs czepny i przylistki pełniące funkcję asymilacyjną u groszku Lathyrus aphaca

Przylistek (łac.stipula, ang. stipule) – organ wykształcający się po obu stronach nasady ogonka liściowego lub liścia siedzącego u wielu przedstawicieli roślin okrytonasiennych. Wykształcają się one zwłaszcza u podstawy liści zaopatrywanych przez trzy ślady (luki) liściowe. Powstają z dolnej części zawiązka liściowego (z górnej powstaje zwykle ogonek i blaszka liściowa). Wykształcają się jako zróżnicowane morfologicznie i pełniące rozmaite funkcje organy. Często mają postać liściokształtną i pełnią funkcję asymilacyjną (np. u grochu Lathyrus aphaca), czasem dodatkowo chronią zawiązki i młode liście. Szczególną rolę ochronną pełnią łuskowate przylistki okrywające pąk i chroniące go przed uszkodzeniem (np. w przypadku pąków zimujących). U niektórych roślin (np. u robinii) przylistki wykształcają się jako ciernie, u innych mają postać włosków lub gruczołów.

Ramienicowce, ramienice właściwe (Charales) - monotypowy rząd glonów należący do typu (gromady) zielenic, zawierający jedną rodzinę ramienicowatych (Characeae). Kosmopolityczny, liczy ok. 400 gatunków.

Wierzbowate (Salicaceae Mirb.) – rodzina roślin o zdrewniałych pędach należąca do rzędu malpigiowców (Malpighiales). Jej przedstawiciele występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, w Australii występują nieliczni tylko na północnym wschodzie kontynentu.

Wyróżnia się:

przylistki wolne – nie są zrośnięte z ogonkiem liściowym,

przylistki przyrośnięte – wewnętrznym brzegiem zrośnięte są z ogonkiem liściowym,

oraz:

trwałe – utrzymujące się na łodydze przez długi czas, podobnie, jak liście,

nietrwałe – szybko opadające, tak, że na łodydze przeważnie się ich nie obserwuje.

Występowanie przylistków, ich wielkość i morfologia ma znaczenie przy oznaczaniu niektórych gatunków roślin. Są stałym lub częstym elementem budowy roślin niektórych rodzin (np. różowatych, bobowatych, wierzbowatych).

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Przytulia wonna, marzanka wonna (Galium odoratum) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny marzanowatych. Występuje w Europie i Azji, na obszarach o klimacie suboceanicznym, a także w północnej Afryce. Jest dość pospolita na całym niżu.

Liściaste przylistki u nasady liścia róży dzikiej Rosa canina

Cierniste przylistki u podstawy ciernistych liści wilczomlecza Euphorbia didieroides

Cierniste przylistki jadłoszyna Prosopis pallida

Gruczołowate przylistki wilczomlecza Euphorbia pteroneura

Przylistki chroniące młode liście grabu zwyczajnego Carpinus betulus

Ciernie (ang. thorn, spine, łac. spina) – ostro zakończone wyrostki roślinne o szydłowatym kształcie będące przekształconymi liśćmi (ciernie pochodzenia liściowego np. u berberysu i kaktusów) lub pędami bocznymi (np. u tarniny i grochodrzewu) oraz rzadziej przylistkami (np. u niektórych wilczomleczowatych). U niektórych palm powstają również ciernie pochodzenia korzeniowego (rzadkość).

Bobowate (Fabaceae Lindl.) – rodzina roślin należąca do rzędu bobowców (Fabales Bromhead). Należy do niej około 9,4% spośród wszystkich gatunków roślin dwuliściennych. Obejmuje w tropikach często rośliny drzewiaste, w klimacie umiarkowanym – głównie rośliny zielne. Symbioza z bakteriami brodawkowymi umożliwia wykorzystanie azotu atmosferycznego. Dawniej rodzina znana była pod nazwą motylkowate (Papilionaceae Giseke).

Zrośnięte, liściokształtne przylistki (po lewej) przywrotnika Alchemilla mollis

Przylistki tworzące gruczołowate włoski jatrofy Jatropha spicata

Para liści i liściokształtne przylistki przytulii wonnej Galium odorata

Dwa okółki przylistków ramienicy przeciwstawnej Chara contraria pod okółkiem nibyliści (niżej widoczne podobne do przylistków kolce)

Przylistki ramienic

U ramienic właściwych przylistkami (ang. stipulodes) nazywane są drobne, jednokomórkowe twory wyrastające w okółkach poniżej okółka nibyliści. Mają one kształty od brodawkowatych przez wałeczkowate do igiełkowatych. Są związane z okorowaniem. Często, lecz nie zawsze, przylistki z górnego okółka są większe niż z dolnego.

Dzika róża (Rosa canina L.) – gatunek krzewu z rodziny różowatych. Ludowe nazwy: psia róża, szypszyna (stąd szypszyniec różany). Występuje na obszarach umiarkowanych i ciepłych półkuli północnej. Można ją spotkać prawie w całej Europie, na terenach do 1500 m n.p.m., w Afryce Północnej, na Wyspach Kanaryjskich, na Maderze, w Azji, rozprzestrzeniła się także w Australii i Nowej Zelandii. W Polsce jest gatunkiem pospolitym.

Włoski, trichomy (ang. trichome, hair, łac. pilus) – jedno, lub wielokomórkowe wytwory skórki (epidermy) u roślin. Włoski są zróżnicowane zarówno pod względem funkcji, jak i kształtu. Mogą być uwypukleniami komórek skórki (brodawki), bądź osobnymi, oddzielonymi od nich ścianą tworami. Włoski są utrzymywane, albo przez cały okres życia rośliny (trichomy trwałe), albo tylko przez jakiś czas, po czym są zrzucane.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Przylistek

Przypisy

Mariusz Pełechaty, Andrzej Pukacz: Klucz do oznaczania gatunków ramienic (Characeae) w rzekach i jeziorach. Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska / Wydawnictwo Naukowe Gabriel Borowski, 2008, s. 10, seria: Biblioteka Monitoringu Środowiska. ISBN 978-83-7217-200-5.
M.D. Guiry, G.M. Guiry: Stipulodes (ang.). W: Glossary [on-line]. AlgaeBase. [dostęp 2012-01-16].

Bibliografia

Hejnowicz Z. 2002. Anatomia i histogeneza roślinnaczyniowych. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. ISBN 83-01-13825-4