Przysłowie - Polski Serwis Naukowy

Przysłowie chińskie: "lód o grubości trzech stóp nie bierze się z jednego chłodnego dnia".

Przysłowie (łac. proverbium lub adagium) – zdanie utrwalone w tradycji oralnej, bezpośrednio lub metaforycznie wyrażające myśl o charakterze ogólnym, ale odnoszącą się do określonej sytuacji życiowej. Nauką o przysłowiach jest przysłowioznawstwo, rozpadające się na paremiografię, tj. zbieranie przysłów, oraz paremiologię, tj. ich analizę historyczno-kulturową.

Przysłowia niderlandzkie znany także jako Świat do góry nogami – obraz namalowany w 1559 przez Pietera Brueghela Starszego – niderlandzkiego malarza, jednego z głównych przedstawicieli północnego renesansu. Dzieło to należy do Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz i prezentowane jest w Gemäldegalerie przy Kulturforum w Berlinie.

Metafora (gr. μεταφορά), inaczej przenośnia – językowy środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów np. "od ust sobie odejmę", lub "podzielę się z wami wiadomością".

Do języka polskiego termin "przysłowie" wprowadził Andrzej Maksymilian Fredro (Przysłowia mów potocznych, 1658), jako przekład łacińskiego "proverbium". W staropolszczyznie przysłowia określano także terminem "przypowieść". Termin "porzekadło", także używany dawniej na określenie przysłowia, obecnie jest przy tym znaczeniu przestarzały.

Przypowieść (parabola) - gatunek literatury moralistyczno-dydaktycznej, którego cechy formalne (schematyzm fabuły, uproszczona konstrukcja postaci, obiektywny narrator, selekcja realiów) służą właściwemu odczytaniu alegorycznego lub symbolicznego znaczenia przedstawionego świata, przekazaniu prawdy moralnej. Posługuje się narracją, w której postacie i zdarzenia pełnią rolę nosicieli i zarazem przykładów prawd uniwersalnych.

Porzekadło - krótkie powiedzenie stale, a często bezwiednie powtarzane w danej grupie osób lub przez określoną jednostkę, np. "panie dziejku". W staropolszczyźnie termin "porzekadło" mógł natomiast być synonimem przysłowia.

Cechy gatunkowe

Przysłowie jest bardzo swoistym gatunkiem literackim, stojącym na pograniczu literatury i języka potocznego. Przybiera postać stwierdzenia lub pouczenia, przeważnie jednozdaniowego. Bardzo często zbudowane jest na zasadzie paralelizmu (wprowadzenia dwóch wypowiedzi analogicznych, podpadających pod wspólny schemat) lub kontrastu znaczeniowego i składniowego – np. "Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie". Częste w przysłowiach są rymy wewnętrzne, np. "W marcu jak w garncu".

Tradycja oralna – przekaz wiedzy, umiejętności i wartości etycznych i estetycznych za pomocą mowy mówionej – bez udziału pisma. Szczególnym rodzajem tradycji oralnej jest literatura oralna (twórczość oralna) – przekazywane za pomocą mowy mówionej formy twórczości literackiej.

Inną cechą formalną przysłowia jest jego alegoryczność. Podwójny sens przysłów polega na tym, że operują one konkretnymi sytuacjami i wyobrażeniami, dotyczą jednak relacji ogólnych i wyrażają ogólne pojęcia.

Cechą tematyczną przysłów jest ich sens moralny – przysłowia są bowiem z reguły przestrogami, nakazami, zakazami i pouczeniami. Wyróżnikiem gatunkowym przysłowia jest także jego powtarzalność – przysłowia znane są powszechnie lub przynajmniej bardzo szeroko na danym obszarze kulturowym, szerzą się drogą przekazu ustnego, występują przez całe wieki, a czasem nawet tysiąclecia, nierzadko w bardzo odległych od siebie regionach świata.

Przysłowia a porzekadła i zwroty przysłowiowe

Od przysłów należy odróżnić zwroty przysłowiowe oraz porzekadła. Zwroty przysłowiowe są podobne do przysłów, a niekiedy stanowią ich skróty, nie mają jednak formy zdania – np. "kuty na cztery nogi". Porzekadła we współczesnym znaczeniu to krótkie, nawykowe powiedzonka, np. "panie dziejku".

Przysłowia w Wikisłowniku

polskie przysłowia, indeks alfabetyczny: A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O P R S Ś T U W Z Ż Ź

polskie przysłowia, indeks tematyczny

przysłowia obcojęzyczne, indeks alfabetyczny wg języka

Zobacz też

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
dotyczących przysłów

Zobacz hasło przysłowie w Wikisłowniku

Przysłowia niderlandzkie