Psychologia religii - Polski Serwis Naukowy

Psychologia religii jest interdyscyplinarną nauką zajmującą się psychologiczną analizą fenomenów religijnych. Znajduje się na pograniczu psychologii i religioznawstwa i korzysta z dorobku obu dziedzin. Z psychologicznego punktu widzenia głównym zadaniem psychologii religii jest próba wyjaśniania zjawisk religijnych (takich jak doświadczenie religijne, konwersja, osobista religijność, fundamentalizm religijny, ateizm, itd.) przy pomocy aparatu pojęciowego wytworzonego na polu psychologii bądź jej poddziedzin (np. psychologia kliniczna religii zajmuje się opisem relacji pomiędzy religijnością a zdrowiem psychicznym). Z punktu widzenia religioznawczego, psychologia religii traktowana jest jako subdyscyplina religioznawstwa, komplementarna w stosunku do socjologii religii. Psychologia religii zajmuje się głównie przeżyciowo-przekonaniową stroną religii, próbując przy tym szukać zależności pomiędzy sposobem przeżywania religii, a osobowością jednostki, postawami społecznymi oraz kontekstem religijno-kulturowym jednostki. Współcześni badacze w coraz większym stopniu zajmują się duchowością, chociaż zakres występowania tego zjawiska jest z religijnością częściowo rozłączny.

Abraham Harold Maslow (ur. 1 kwietnia 1908 w Nowym Jorku – zm. 8 czerwca 1970 w Menlo Park), amerykański psycholog, autor teorii hierarchii potrzeb. Jeden z najważniejszych przedstawicieli nurtu psychologii humanistycznej i psychologii transpersonalnej.

Fundamentalizm religijny – rygorystyczne przestrzeganie zasad i norm wyznaczonych przez doktrynę religijną połączone często z narzucaniem tych zasad innym członkom społeczności niekoniecznie wyznającym tę samą religię lub przymusowym prozelityzmem.

Główne podejścia teoretyczne stosowane w psychologii religii:

psychoanalityczne (wątek edypalny) (S. Freud, E. Erikson, A. Godin, M. Carroll)

neopsychoanalityczne (wątek pre-edypalny - M. Klein, J. Suttie, A. Rizzuto, narcyzm - H. Kohut)

analityczne (C.G. Jung, A. Adler)

fenomenologiczne i interpretacyjne (W. Dilthey, M. Scheler, R. Otto, W. James, F. Heiler, T. Thun)

behawioralne (G. Vetter, B. Skinner)

poznawcze (kognitywne) (J. Piaget, D. Elkind, B. Spilka, J. van der Lans)

humanistyczne i humanistyczno-egzystencjalne (E. Fromm, K. Horney, G. Allport, V. Frankl)

ewolucyjne (A. Hardy, D. Hay)

kulturowe (religijność jako wynik akulturacji) (E. Bourginon, H. Sundén, H. Grzymała-Moszczyńska)

Przedmiot i cele psychologii religii

Przedmiotem badań psychologii religii jest struktura, procesy formowania się, miejsce i funkcja motywacyjna religijności w osobowości człowieka.

Psychologia (od gr. ψυχή Psyche = dusza, i λόγος logos = słowo, myśl, rozumowanie) – nauka empiryczna, zajmująca się badaniem mechanizmów i praw rządzących zjawiskami psychicznymi oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. W zasadzie psychologia dotyczy ludzi, ale mówi się o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.

Archetyp ( z gr. arche – "początek", typos – "typ" ) – elementy strukturalne nieświadomości wspólne wszystkim ludziom na świecie Archetypy występują w nieświadomości zbiorowej i nieswiadomości indywidualnej . Są wielkościami dymamicznymi: zdolne są do przemian i rozwoju .

Rozróżnienie znaczeniowe pojęć: religia a religijność

Przez pojęcie religii rozumiemy zbiór twierdzeń i norm, które wyjaśniają i regulują stosunek zachodzący między człowiekiem i Sacrum. Przez religijność rozumie się indywidualne, podmiotowe ustosunkowanie się człowieka wobec Sacrum. To ustosunkowanie wyraża się w sferze pojęć i przekonań, uczuć oraz zachowań jednostki. Sprowadza się do subiektywnego odniesienia człowieka do rzeczywistości opisywanej i wyjaśnianej w religii. Jest strukturą złożoną z wielu elementów (sądy, przekonania, przeżycia, stany emocjonalne, predyspozycje do zachowań, same zachowania). Religijność nie stanowi struktury wyizolowanej z całokształtu życia psychicznego człowieka, jest czymś wkomponowanym, co konstytuuje osobowość człowieka, przenika ją. Zawiera w sobie odniesienie do transcendencji. Mówi się o różnych typach religijności: fundamentalnej i oświeconej, autorytarnej i humanistycznej, wewnętrznej i zewnętrznej, dojrzałej i niedojrzałej.

Etnologia – jedna z dyscyplin, obok etnografii, antropologii kulturowej i antropologii społecznej, wchodzących w zakres antropologii - nauki o człowieku i jego kulturze. Powyższe terminy często traktowane są jako synonimy tej samej dziedziny badań. Etnologia jest terminem używanym przez przedstawicieli europejskiej i kontynentalnej nauki o człowieku i odpowiada niemieckiemu terminowi Völkerkunde (badania ludów pierwotnych). Etnologia klasyfikuje ludy na podstawie cech środowiskowych i kulturowych, oraz opisuje poszczególne kultury.

Sacrum (łac.) – sfera świętości, przeciwieństwo profanum – sfery świeckiej. Wokół niej koncentrują się wierzenia i praktyki religijne. Właściwość (stała bądź ulotna), która przysługuje niektórym przedmiotom (narzędzia kultu religijnego – naczynia, święte księgi, szaty), istotom (król, kapłan), przestrzeniom (świątynia, wzniesienie), okresom (niedziela, czas postu, Wielkanoc itp.). Siedzibą sacrum może stać się wszystko, nawet zwykłe przedmioty; miejsca czy osoby mogą otrzymać tę właściwość, lub ją utracić.

Psychologiczne źródła religijności

instynkt religijny - doszukiwanie się skłonności i predyspozycji do religii, które spontanicznie stać się mogą instynktownym przeczuciem i pełnym tęsknoty podążaniem za instynktem religijnym, które uspokoją się, gdy znajdzie się swój cel, wyjaśni samego siebie;

wrodzony temperament - niektórzy są bardziej temperamentalnie dysponowani do przeżywania religii niż inni;

szósty zmysł - umiejętność kontaktowania się z tym, co boskie, pragnienie przeżywania czegoś innego od zwykłej codzienności, co jest pewną tajemnicą:

misterium tremendum - lęk przed czymś co jest nieznane,

misterium fascinans - zachwyt Bogiem i pięknem np. Stworzenia

totemizm i magia (psychoanaliza, Freud)

przeszczepienie religii od rodziców i osób znaczących - nie jest to do końca prawdą, rodzice mogą być jedynie przekazicielami własnych doświadczeń;

pragnienie redukowania czy zaspokajania potrzeb - np. gdy ktoś posiada potrzebę sensu życia, poszukuje go, nie znając odpowiedzi, dochodzi do wniosku, że Bóg może być ostatnim odniesieniem;

redukowanie niepokoju człowieka - redukowanie np. lęku przed śmiercią;

Religia a psychologia (Freud, Jung, Maslow).

Zygmunt Freud przyjmuje redukcjonistyczny pogląd na źródła religijności. Jest to redukcjonizm poznawczy (nie neguje istnienia Boga, ale neguje religię jako drogę ku poznaniu prawdy), ontologiczny (zaprzecza istnieniu Boga neguje religię jako drogę ku prawdzie). Freud uważa religię za iluzję, pochodną potrzeb ludzkich: ładu moralnego, bezpiecznego świata. Religia jest przedmiotem przeniesienia uczuć w stosunku do ojca, którego zastępuje Bóg. Hipotezy filozoficzne Feuerbacha i społeczne Marksa Freud uzupełnił argumentami psychologicznymi, uznając, iż religia to nerwica natręctw. Freud powołał się tu na perspektywę antropologiczną, ontogenetyczną i etnologiczną

Duchowość, pojęcie wieloznaczne, jest kojarzone albo z działaniem sił nadnaturalnych, albo ze szczególnym – często z wartościującym epitetem „wyższy” – wymiarem psychiki; może też być pojmowana w sposób łączący powyższe dwa sposoby, traktując wymiar duchowy jako należący do sfery nadnaturalnej. Literatura na temat duchowości odzwierciedla głównie trzy, jak dotąd trudne do oddzielenia, obszary refleksji, badań i praktyki: teologiczny, filozoficzny i psychologiczny (Grzegorczykowa, 2006). Podejście teologiczne podkreśla nadnaturalną istotę duchowości i zaleca połączenie z pewnym bytem (Bóg, Wszechświat, drugie życie, patrz eschatologia), podejście filozoficzne koncentruje się na dochodzeniach na temat natury „ducha” jako podłoża duchowości, podejście psychologiczne akcentuje jej subiektywny charakter (doświadczenie duchowe). Częstym elementem doświadczeń duchowych jest mistycyzm, przejawiający się w postaci różnych stanów zmienionej świadomości. Owoce mistycyzmu to m. in. wyższy poziom rozwoju wewnętrznego, specyficzna twórczość (mistyka) oraz rozmaite, niekiedy zdumiewające, dokonania.

Ateizm – odrzucenie lub stanowisko, że . W najszerszym znaczeniu jest to brak wiary w istnienie bóstw. Słowo ateizm pochodzi od greckiego ἄθεος – ἀ- (a-, “nie”) + θεός (theos, “bóg”). Określenie to było przypisywane każdemu, kogo uznano za wierzącego w fałszywych bogów, żadnych bogów lub doktryny wchodzące w konflikt z ówczesnymi religiami.

Jung nie negował religii.Według Junga religia to sztywna, skodyfikowana forma doświadczenia religijnego, chroniąca człowieka przed niszczącymi, bezpośrednimi aspektami, jakie doświadczenie to potencjalnie posiada. Pozwala na włączenie w świat człowieka potężnych sił. Tradycje religijne powinny mieć wpływ na życie psychiczne człowieka. Człowieka tworzą archetypy religijne. Jeśli rozumem nie możemy poznać Boga, to nie znaczy, że nie istnieje. Bóg nie jest stworzony, ale wybierany. Wg Junga psychologia zastąpi religię.

Przeżycie szczytowe, doznanie mistyczne - naukowy, psychologiczny termin na różnorakie głębokie przeżycia emocjonalne, podobne do tych jakie opisywali mistycy.

Doświadczenie religijne - zbiorcza nazwa rozmaitych przeżyć człowieka w relacji do obiektów przekonań właściwych dla tradycji religijnej, w której owe przekonania zostały ukształtowane (np. w chrześcijaństwie Bóg, Jezus Chrystus, Duch Święty, w islamie Jedyny Bóg - Allach). Niekiedy za jego synonim, szczególnie z religijnego punktu widzenia, uważany jest termin "doświadczenie duchowe". Innym terminem bliskoznacznym jest mistycyzm, który można także traktować jako formę doświadczeń religijnych.

Abraham Maslow twierdzi, że przyszłość ma religia oparta na doświadczeniu szczytowym, zadaniem psychologii jest wyzwolenie w człowieku tych najwyższych doświadczeniach. Religia jest ważna dla życia psychicznego, gdyż ukazuje więzi między Sacrum a człowiekiem, może być przedmiotem badań naukowych, aby lepiej wyjaśnić pewne zachowania człowieka. Jej rolą jest wyjaśnianie i pomoc rozumienia przeżyć człowieka.

Religioznawstwo – zespół nauk o religii, których podejście – w odróżnieniu od teologii i do filozofii religii – charakteryzuje się antropologicznym, empirycznym, a więc porównawczym stosunkiem do przedmiotu badań.

Ontogeneza, rozwój osobniczy (gr. on, ontos – byt, genesis – pochodzenie) – nauka zajmująca się rozwojem organizmu – zespołem przemian zachodzących w ciągu życia organizmu – od momentu jego powstania w procesie rozmnażania do śmierci.

Badania psychologiczne

Tu niektóre badania psychologiczne nad mistycyzmem i połączeniami między niektórymi niepokojącymi doznaniami mistycznymi, a ciężkimi doświadczeniami z okresu dzieciństwa. W innych badaniach Clifford A. Pickover odkrywa dowody wskazujące na związek padaczki skroniowej z wieloma "duchowymi" doznaniami, takimi jak opętanie, mającymi swoje źródło w zmianie aktywności elektrycznej mózgu. Carl Sagan w swojej ostatniej książce Świat nawiedzany przez demony. Nauka jako światło w mroku uważa, że źródłem wszystkich widzeń świętych w przeszłości oraz współczesne widzenia UFO mają podstawę w tym samym umysłowym zaburzeniu.

Zygmunt Freud, Sigmund Freud, właściwie Sigismund Schlomo Freud (ur. 6 maja 1856 we Freibergu na Morawach, obecnie Příbor w Republice Czeskiej; zm. 23 września 1939 w Londynie) – austriacki neurolog i psychiatra. Twórca psychoanalizy.

Sam Harris (ur. 1967) - pisarz amerykański, autor książek The End of Faith (2004) oraz Letter to a Christian Nation (2006). Założyciel i członek The Reason Project.

Według profesora Vilayanura S. Ramachandrana "jest możliwe, że wielu wielkich przywódców religijnych miało zaburzenia funkcjonowania płatu skroniowego co powodowało, że mieli wizje lub mistyczne doznania". Dr. Michael Persinger sztucznie stymulował płaty skroniowe polem magnetyczny, używając urządzenia nazwanego hełm boga i uzyskał efekt doznań religijnych włączając w to doświadczenia z pogranicza życia i śmierci oraz widzenie duchów. Profesor neuropsychologii John Bradshaw mówi także:

Vilayanur Subramanian "Rama" Ramachandran (ur. 1951 w Tamil Nadu) – amerykański neurolog, najbardziej znany ze swoich odkryć w dziedzinie neurologii behawioralnej i psychofizyki. Obecnie kieruje Center for Brain and Cognition. Jest profesorem na Wydziale Psychologii oraz Programie Neuronauki na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego oraz profesorem biologii w Instytucie Salka.

Świat nawiedzany przez demony. Nauka jako światło w mroku (tytuł oryginalny The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark, 1995) książka napisana przez Carla Sagana w celu wyjaśnienia zwykłym ludziom metody naukowej. Zachęca do nauki krytycznego i racjonalnego myślenia. Wyjaśnia metody pomagające odróżnić idee uważane za poprawne naukowo od takich, które powinny zostać uznane za pseudonaukowe. Sagan twierdzi, że nowe idee powinny być rygorystycznie sprawdzane metodami racjonalnego myślenia i dopiero jeśli nie zostaną w ten sposób obalone mogą zostać uznane za przypuszczenia.

Niektóre formy zaburzeń funkcjonowania płata skroniowego, lub padaczki są związane z religijnością. Najnowsze skanowania mózgu u wierzących pochłoniętych modlitwą lub transcendentalną medytacją wykazują większą aktywność "boskich obszarów" jak nazywa je Vilayanur Ramachandran. Psylocybina z "magicznych" grzybków wpływa na system serotoninoergiczny, powodując większą aktywność tych i innych obszarów mózgu, dając poczucie kosmicznej jedności, transcendentalnego znaczenia i ekstazy religijnej. Pewne rytuały mogą powodować podobne odczucia odpowiadające aktywności serotogenicznej

Koniec wiary - książka napisana przez Sama Harrisa, której tematem są zorganizowane religie, konflikt pomiędzy wiarą religijną i myślą racjonalistyczną oraz problem tolerancji wobec religijnego fundamentalizmu.

Obsesja (łac. obsessio) – rodzaj zaburzeń lękowych, wyrażający się występowaniem irracjonalnych myśli i impulsów, którym towarzyszy przekonanie o ich niedorzeczności i chęć uwolnienia się od nich.

W swojej książce Is Religion Dangerous, Keith Ward zwraca się do ludzi, którzy uważają, że wiara jest urojeniem cytując definicję z Oxford Companion to Mind: "Utrwalone i specyficzne przekonanie, niespotykane w kulturze do której należy jednostka." i zauważa, że "większość wielkich filozofów wierzyła w Boga" i że wielu ludzi, którzy wykazują wysoki stopień racjonalnego myślenia oraz potrafią sensownie i spójne uzasadnić swoje przekonania "odrzuca przekonanie, że wiara w Boga jest urojeniem - niezaleznie od tego czy jest błędna czy nie."

Carl Edward Sagan (ur. 9 listopada 1934 w Nowym Jorku, zm. 20 grudnia 1996 w Seattle) – amerykański astronom i popularyzator nauki, pionier w dziedzinie egzobiologii.

Opętanie – stan umysłu, w którym poszczególny człowiek (indywiduum) odczuwa, że znajduje się pod wpływem zewnętrznej, niefizycznej, najczęściej osobowej siły, lub zachowuje się w sposób, który sugeruje taki stan osobom trzecim. Według wielu religii oraz wierzeń ludowych, opętanie może być formą zawładnięcia ciałem przez duchy lub demony.

Sam Harris amerykański autor, który pisał na tematy neurologii i rozumu jest również autorem książki Koniec wiary, którą napisał po zamachach z 11 września 2001 oraz Listu do chrześcijańskiego narodu. W Końcu wiary porównuje wiarę do choroby psychicznej mówiąc, że wiara: pozwala skądinąd normalnej osobie, zrywać owoce szaleństwa i uważać je za święte

Antropologia (gr. άνθρωπος anthropos – człowiek, λόγος logos – nauka) – jedna z nauk społecznych zajmująca się zjawiskami i procesami zachodzącymi w społeczeństwie, w sposób podobny, w jaki entomologia zajmuje się owadami. Zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki w społecznościach lokalnych czy w małych grupach etnicznych i plemionach zarówno współcześnie, jak i historycznie. Jej gałąź paleoantropologia zajmuje się także różnymi podgatunkami rodzaju Homo.

List do chrześcijańskiego narodu – książka napisana przez Sama Harrisa, w odpowiedzi na reakcje wywołane jego pierwszą książką "Koniec wiary" (The End of Faith). Napisana jest w formie listu otwartego skierowanego do chrześcijanina. Zamierzeniem autora jest "obalenie intelektualnych i moralnych ambicji chrześcijaństwa w najczęściej spotykanych formach". Książka została wydana we wrześniu 2006, a w październiku była na siódmym miejscu listy bestsellerów New York Timesa.

Zobacz też

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne

Kompleks Mesjasza

Kompleks Boga

Bibliografia

Allport Gordon W. (1988) Osobowość i religia. Warszawa: IW PAX. ISBN 83-211-0906-3.

Chlewiński Zdzisław (1982, red.) Psychologia religii. Lublin: TN KUL.

Głaz Stanisław (2006, red.) Podstawowe zagadnienia psychologii religii. Kraków: Wydawnictwo WAM. ISBN 83-7318-751-0.

James William (2001). Doświadczenia religijne. Przekład Jan Hempel. Wydanie polskie 3, na podstawie wydania 2 z roku 1958. Kraków: Zakład Wydawniczy «Nomos». ISBN 83-88508-20-2.

Kuczkowski Stanisław (1998) Psychologia religii. Kraków: Wydawnictwo WAM.

Grzymała-Moszczyńska Halina (1991) Psychologia religii. Wybrane zagadnienia. Kraków: Zakład Wydawniczy «Nomos».

Grzymała-Moszczyńska Halina (2004) Religia a kultura. Wybrane zagadnienia z kulturowej psychologii religii. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISBN 83-233-1826-3.

Wulff David M. (1999) Psychologia religii. Klasyczna i współczesna. Redakcja naukowa: Paweł Socha. Przekład: Przemysław Jabłoński, Małgorzata Sacha-Piekło, Paweł Socha. Warszawa: WSiP. ISBN 83-02-07030-0.

Przypisy

The Psychology of Mysticism. The Primal page.(ang.)
Mysticism and Psychopathology. The Primal page.(ang.)
Jerrold Atlas: Medieval Mystics' Lives As Self-Medication for Childhood Abuse. 2003.(ang.)
Clifford Pickover: The Vision of the Chariot: Transcendent Experience and Temporal Lobe Epilepsy. Science & Spirit, September/October 1999. (ang.)
God on the Brain. BBC Science & Nature.(ang.)
Shermer, Michael: Why People Believe in God: An Empirical Study on a Deep Question. American Humanist Association, 1999-11-01. s. 2.(ang.)
John Bradshaw: Ockham’s Razor, June 18, 2006, A God of the Gaps?. ABC, June 2006.(ang.)
Keith Ward: Is Religion Dangerous?. 2006, s. 172. ISBN 978-0745952628. (ang.)
Sam Harris: Koniec wiary. W.W. Norton, 2005. (ang.)

Linki zewnętrzne

Więcej literatury ang. "The Psychology of Mysticism Index"