Punktualizm - muzyka - Polski Serwis Naukowy

Punktualizm (z łac. punctum, kropka) – termin określający zarówno styl jak i technikę kompozytorską w muzyce współczesnej.

Ogólna charakterystyka

Utwory określane mianem punktualistycznych często sprawiają wrażenie zbiorów punktów (pojedynczych dźwięków), różniących się wysokością, rejestrami, dynamiką, artykulacją, wartościami czasowymi itd. nieskoordynowanych żadną ogólniejszą zasadą formalną. W rzeczywistości wiele z nich skomponowano w bardzo ściesłej technice totalnego serializmu. W niektórych można odnaleźć tradycyjne motywy czy wyraźne frazy melodyczne, jednak są one tak dalece przetworzone (rozrzucone po wszystkich rejestrach, zmienione pod względem dynamiki czy barwy oraz gęsto poprzedzielane pauzami), że w odbiorze nie ma praktycznie możliwości uchwycenia większych całości. Daje to słuchaczowi szczególny rodzaj przeżycia estetycznego – zamiast tradycyjnych ciągłych fraz melodycznych, harmonijnych i rytmicznych o wyrównanej barwie, dynamice i tempie (czyli konwencjonalnych sposobów formalnych stosowanych w muzyce), słuchacz odbiera rozproszone, migotliwe punkty dźwiękowe. Brak asocjacji pomiędzy dźwiękami powoduje bezskojarzeniowe odbieranie muzyki, dźwięki stają się odrębnymi punktami wrażeniowymi, a ich struktura pozostaje dla słuchacza nieuchwytna.

Karlheinz Stockhausen (ur. 22 sierpnia 1928 w Mödrath, zm. 5 grudnia 2007 w Kürten), niemiecki kompozytor, jedna z najbardziej prominentnych postaci współczesnej awangardy muzycznej. W swych kompozycjach Stockhausen starał się dotrzeć do fundamentalnych kwestii akustyki i psychologii odbioru dźwięku i dzieła muzycznego. W swojej twórczości nie dążył do wypracowania własnego, rozpoznawalnego stylu, lecz w każdym utworze starał się wkraczać w nieznany obszar, tworzyć muzykę według nowych reguł. Z jego nazwiskiem wiąże się wiele kluczowych dla sztuki muzycznej XX w. pojęć i idei, takich jak serializm, punktualizm, nowa muzyka elektroniczna (wraz z live electronic music), muzyka przestrzenna, statystyczna, rytualna, intuitywna, kompozycja grupowa, momentowa, „formula composition” i „multi-formula composition”, muzyka świata (integracja „obiektów znalezionych”, m.in. hymnów narodowych i muzyki etnicznej najrozmaitszych krajów), „telemusic” (synteza muzyki różnych kontynentów), wreszcie wertykalna „muzyka oktofoniczna”.

Barwa dźwięku – cecha dźwięku, która pozwala odróżnić brzmienia różnych instrumentów lub głosu. Uzależniona jest od ilości, rodzaju i natężenia tonów składowych, ponieważ jest związana ze spektrum harmonicznym. Barwa danego instrumentu może zmieniać się nieznacznie w zależności od

Prekursorem punktualizmu był Anton Webern. Jego muzyka, oparta na niespotykanym wcześniej różnicowaniu szczegółów na niewielkich odcinkach czasowych i kierująca uwagę odbiorcy na pojedyncze dźwięki, wywarła wpływ na twórczość młodej generacji kompozytorów. Dlatego styl punktualistyczny nazywany jest często „postwebernizmem” lub „neowebernizmem”.

Serializm (z łac. series - ciąg) – kierunek w muzyce współczesnej wywodzący się z muzyki dodekafonicznej. Polega na totalnym uporządkowaniu wszelkich aspektów tworzywa muzycznego: rytmu, dynamiki, artykulacji itp. za pomocą serii.

Pierre Boulez (ur. 26 marca 1925 w Montbrison) – francuski kompozytor, dyrygent i organizator życia muzycznego. Uznawany za jednego z najwybitniejszych współczesnych dyrygentów. Ma na swoim koncie wiele występów i nagrań muzyki, głównie romantycznej,współczesnej i chóralnej. Jako kompozytor bliski jest współczesnej awangardzie, serializmowi oraz muzyce elektronicznej. Boulez międzynarodową sławę zdobył jako dyrygent, najpierw jako promotor Domains Musicales w swej ojczyźnie, a następnie zostając gościnnie dyrygentem Cleveland Orchestra w 1967, a w rok później dyrektorem orkiestr BBC Symphony Orchestra (do 1974) i New York Philharmonic (do 1977). W 1970 na zaproszenie prezydenta Francji Georges Pompidou został dyrektorem Instiut de Recherche et de Coordination Acoustique/Musique (IRCAM).

Główni przedstawiciele

Pierre Boulez (ur. 1925). Zanim zainteresował się punktualizmem, miał już za sobą interesujący dorobek twórczy. Jego muzykę cechuje sensualizm i efektowność plastycznego rysunku figur dźwiękowych. Jednym z najbardziej reprezentatywnych przykładów punktualizmu jest utwór Struktury na dwa fortepiany (1952), oparty na totalnej serializacji wszystkich parametrów. Struktury są świadectwem niesłychanej precyzji i dyscypliny technicznej.

Karlheinz Stockhausen (ur. 1928). Pierwszy punktualistyczny utwór Stockhausena to Gra krzyżowa (Kreutzspiel) na fortepian, obój, basklarnet i perkusję (1951). Tytuł wskazuje na technikę krzyżowania w utworze różnych przebiegów serialnych: wysokościowych, rytmicznych i dynamicznych, ale głównym przedmiotem działania artystycznego jest są tu ewolucje barwno-przestrzenne. Kontra-Punkte na 10 instrumentów (1953) - idealny punktualizm występuje tu jedynie na początku utworu, by w dalszych częściach przejść tylko do jednej barwy instrumentalnej, wyrównanej dynamiki oraz uproszczonego pulsu rytmicznego. Miary czasu (Zeitmasse) – kwintet na instrumenty dęte drewniane (1956) eksploruje tematykę rytmu – Stockhausen stosuje rozmaite miary czasu. Inne punktualistyczne utwory: Klavierstucke (1952-56) – 11 utworów fortepianowych, Gruppen fur drei Orchester (1957).

Luigi Nono (ur. 1924). jego punktualizm ma ekspresyjny charakter: ma na celu wywołanie ostrych spięć pomiędzy pojedynczymi dźwiękami. Twórczość punktualistyczna: Incontri na 24 instrumenty (1955), Il canto sospeso na głosy solowe, chór i orkiestrę (1956), Cori di Didone na 32 głosy wokalne i perkusję (1958).

Pozostali kompozytorzy reprezentujący w latach 50. punktualizm to m.in: Karel Goeyvaerts, Henri Pousseur, Bruno Maderna, Bengt Hambraeus, Bo Nilsson.

Tadeusz Andrzej Zieliński (ur. 22 maja 1931 w Warszawie, zm. 25 lutego 2012 tamże) – polski muzykolog, krytyk muzyczny, autor książek o muzyce XX wieku.

Technika kompozytorska – sposób organizowania elementów dzieła muzycznego (takich jak np. rytm lub harmonia). Zastosowanie techniki kompozytorskiej warunkuje fakturę utworu.

W Polsce związani z punktualizmem byli : Kazimierz Serocki, Włodzimierz Kotoński, Witold Szalonek, Bolesław Szabelski.

Punktualizm jako styl nie trwał długo – czas jego świetności to lata pięćdziesiąte XX wieku, jednak jako technika służył kompozytorom jeszcze w latach sześćdziesiątych.

Źródła

Tadeusz A. Zieliński, Style kierunki i twórcy muzyki XX wieku, Warszawa 1980.

Bogusław Schäffer, Mały informator muzyki XX wieku, Warszawa PWN 1975.

Danuta Gwizdalanka, Historia muzyki cz. 3 – XX wiek, Kraków PWM 2009