Przybliżony zasięg lasów Puszczy Białowieskiej w Polsce i na Białorusi

Puszcza Białowieska – kompleks leśny położony na terenie Polski i Białorusi, odznaczjący się dużymi walorami przyrodniczymi i historycznymi.

Położenie

Rozległy masyw leśny dziś nazywany Puszczą Białowieską składa się z czterech dawnych łączących się ze sobą puszczy. Zdecydowanie największą z nich i leżącą w centalnej części jest Puszcza Białowieska w jej ścisłych historycznych granicach. Od północnego zachodu łączy się z nią niewielka Puszcza Ladzka leżąca na wschód od miejscowości Narew, od północnego wschodu leżąca w większość na Białorusi Puszcza Świsłocka a od południowego wschodu, również należąca do Białorusi, Puszcza Szereszewska. Jeszcze w XVI wieku do Puszczy Białowieskiej przylegały ponadto puszcze Jałowska, Błudowska, Czrniłowska i Łyskowska łączące się z kolejnymi puszczami tworząc kompleks lasów sięgający Pojezierza Suwalskiego na północy i wnikający w głąb dzisiejszego terytorium Białorusi aż do terenów Polesia. W przeciągu ostatnich 300 lat sama Puszcza Białowieska uległa zmniejszeniu o ok. 45%.

Dzisiejszy kompleks leśny Puszczy Białowieskiej leży na pograniczu Polski i Białorusi zajmując około 1500 kilometrów kwadratowych, w czego część polska stanowi nieco ponad 42% powierzchni. Maksymalna rozciągłość drzewostanów to 55 km ze wschodu na zachód i 51 km z południa na północ. Za geograficzny środek puszczy uznaje się miejscowość Białowieża. Położenie polskiej części kompleksu wyznaczają współrzędne 23°31´ – 24°21´ (E) długości geograficznej wschodniej i 52°29´ – 52°57´ (N) szerokości geograficznej północnej.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski zajęte przez Puszcze Białowieską tereny leżą w Europie Wschodniej na Niżu Zachodniorosyjskim w podprowincji Wysoczyzn Podlasko-Białoruskich. W obrębie tej podprowincji należy ona do makroregionu Niziny Północnopodlaskiej i mezoregionu Równina Bielska. Według regionalizacji przyrodniczo-leśnej puszcza należy do Dzielnicy Puszczy Białowieskiej w obrębie Krainie Mazursko–Podlaskiej.

Większość polskiej części Puszczy Białowieskiej zarządzana jest przez Nadleśnictwa Białowieża, Hajnówka i Browsk w ramach Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Puszczy Białowieskiej".

Geologia i typy krajobrazu

Drzewostany dzisiejszej Puszczy Białowieskiej rozwineły się na obszarze staroglacjalnej wysoczyzny morenowej (tutaj w formie moreny dennej i ablacyjnej) uformowanej wskutek zanikania lądolodu środkowopolskiego. W polskiej części puszczy wyróżnić można cztery zasadnicze typy krajobrazu, uwarunkowane geologicznie i związane ze specyficzną pokrywą glebową oraz roślinnością.

Równiny moreny dennej, pokryte lasami liściastymi, stanowią główny typ krajobrazu puszczy

Dominującym i najbardziej typowym krajobrazem puszczy są płaskie równiny gliniastej moreny dennej (nieco ponad 40% powierzchni) pokryte glebami brunatnymi, płowymi i opadowo-glejowymi. Porośnięte są one lasami liściastymi, głównie grądami reprezentującymi zespół Tilio-Carpinetum. Przeważnie, nawiązując do przyległych łęgów i torfowisk, rozwijają się one w formie wilgotnej. Duże zróżnicowanie siedlisk oraz ich mozaikowość odpowiadają za wysoki stopień różnorodności biologicznej tych terenów. Zachowało się tutaj również stosunkowo dużo starych drzewostanów oraz drzewostanów o naturalnym charakterze.

Piaszczysto-żwirowe wzgórza i faliste tereny moreny ablacyjnej są drugą pod względem wielkości jednostką geologiczno-krajobrazową Puszczy, zajmując około 30% jej powierzchni. Są to obszary wododziałowe płożone o kilkanaście metrów wyżej względem omówionej wcześniej moreny dennej. Pokrywają je mezotroficzne odmiany gleb brunatnoziemnych oraz w nieco mniejszym stopniu gleby bielicoziemne. Pomimo dużego bogactwa florytycznego rosnące tu grądy ciepłolubne i bory mieszane cechują się niewielką zmiennościa spowodowaną dość małym zróżnicowaniem siedlisk oraz głęboko zalegającym zwierciadłem wód gruntowych. Jedynie w miejscach o szczególnych warunkach rozwijają się reliktowe żyzne grądy wysokie oraz świetliste dąbrowy, a na stanowiskach pozbawionych drzew bogate i cenne florystycznie murawy kserotermiczne z klasy Festuco-Brometea. Obszary moreny ablacyjnej są stosunkowo najsilniej zmienionymi terenami puszczy, niski jest tutaj udział starodrzewów a dość wysoki udział drzewostanów przekształconych, w tym wtórnych zbiorowisk z brzozą. Najsilniej jest też rozbudowana infrastruktura komunikacyjna.

Szeroka i płaska dolina rzeki Narewki, przykładowy obraz równiny akumulacji biogenicznej. Widok na Białowieski Park Narodowy

Krajobrazy równin akumulacji biogenicznej, stanowiące 17,5% powierzchni puszczy obejmują fragmenty terenu ukształtowane wskutek procesów erozyjno-denudacyjnych z udziałem wody. Dominują tutaj łęgi, głównie jesionowo-olszowe (Fraxino-Alnetum), rozwijające sie na czarnych ziemiach oraz glebach murszowych i glejowych w dolinkach stałych lub okresowych cieków wodnych. Ponadto lasy łęgowe w formie bardziej rozległych płatów występują na terenie Puszczy między innymi w dolinach rzeki Narewki, Hwoźnej, Leśnej i Łutowni. Natomiast w zatorfionych fragmentach dolin oraz w podtopionych obniżeniach terenu powstałych na skutek wytapiania się pozostałości lodowca mogą rozwijać sie takie zbiorowiska leśne jak subborealna świerczyna na torfie (Sphagno girgensohnii-Piceetum), brzezina bagienna (Vaccinio uliginosi-Betuletum pubescentis), bagienne lasy sosnowo-brzozowe oraz olsy (Carici elongatae-Alnetum).

Skrajnie suche siedliska na wydmach mogą zajmowac płaty borów chrobotkowych

Częściowo wylesione na skutek użytkowania rolniczego fragmenty dolin rzecznych i innych podmokłych obniżeń porośnięte są obecnie szuwarami trzcinowymi i turzycowymi, wilgotnymi łąkami i ziołoroślami, czasem użytkowanymi jako łąki kośne. Wzdłuż dawnych koryt rzecznych i starorzeczy rozwijają się natomiast zaroślowe zbiorowiska wierzbowe.

Równiny piasków eolicznych i wydmy tworzące niewielkie (łącznie około 11% pow.) płaty w obrębie wysoczyzny morenowej (morena denna i ablacyjna) stanowią ubogie w składniki pokarmowe siedliska zajmowane przez bory sosnowe z klasy Vaccinio-Piceetea. Największą powierzchnię zajmują rozwijajace się na glebach bielicowych i glejobielicowych wilgotne bory czernicowe (Vaccinio myrtilli-Pinetum). Na siedliskach umiarkowanie wilgotnych i na wydmach występują sosnowe bory brusznicowe (Vaccinio vitis-idaeae-Pinetum),a sporadycznie równierz bory chrobotkowe. W miejcach takich jak obniżenia między wydmami oraz w nieckach deflacyjnych z zalegającymi płytkim warstwami torfów wysokich rozwijają sie bory bagienne, rzadziej zaś prawie pozbawione drzew torfowiska wysokie.

Słabo reprezentowane po polskiej stronie granicy torfowiska rozwineły się w formie dużych kompleksów torfowisk niskich, przejsciowych i wysokich w skrajnie wschodniej, białoruskiej części puszczy tworząc tam specyficzny typ krajobrazu. Ponadto na obszarze puszczy, wokół wiekszych miejscowości znajdują się wylesione i użytkowane rolniczo tereny tradycyjnie zwane tu polanami, jedną z nich jest polana białowieska wokół Białowieży.

Hydrologia i klimat

Miedna, niewielki dopływ Leśnej Prawej

Puszcza Białowieska leży w dorzeczu Narwi i Bugu. Do głównych rzek puszczy zaliczamy Narewkę, która zbiera wody ze wschodniej, centralnej i północnej Puszczy Białowieskiej i odprowadza je do Narwi. Najważniejsze dopływy Narewki to: Łutownia, Orłówka, Hwoźna, Barszcza i Jabłoniówka. Drugą rzeką co do wielkości jest Leśna Prawa, która zbiera wody z południowo-wschodniej części Puszczy Białowieskiej i odprowadza je do Bugu. Najważniejsze dopływy rzeki Leśnej to: Chwiszczej, Perebel i Przewłoka. Poza wyżej wymienionymi rzeczkami, znajduje się tu szereg mniejszych strumieni i okresowych cieków w liczbie 78. W polskiej części Puszczy znajdują się 3 kompleksy sztucznych zbiorników wodnych: Topiło (16,7 ha), Białowieża (5 ha), Gnilec (3 ha).

Dolina Leśnej Prawej, pejzaż zimowy

Puszcza Białowieska leży w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego, stosunkowo chłodnego i z dominacją wpływów kontynentalnych w wziązku z czym w pewny klasyfikacjach bywa on określany jako klimat leśny subkontynentalny strefy umiarkowanie chłodnej. Według danych z Białowieskiego Parku Narodowego średnia roczna temperatura powietrza w latach 1955-2001 wynosiła 6,8 °C. Odnotowane temperatury mieściły się w zakresie od +34,5 °C do –38,7 °C (rekord zimna w 1950 r.). Średnia ilość opadów wynosi 633 mm na rok, z czego większość w sezonie wegetacyjnym który względem Polski zachodniej jest krótszy o miesiąc i trwa 205 dni. Zima natomiast jest długa, z pokrywą śnieżną utrzymującą się średnio ponad 92 dni.