Bór sosnowy typowy dla Puszczy Bydgoskiej

Bór suchy na zboczu wydmy

Bór świeży

Las mieszany

Dąbrowa w okolicy Chrośnej

Różnowiekowy drzewostan

Jezioro Jezuickie

Plaża w Pieckach, nad północno-wschodnią zatoką jeziora Jezuickiego

Jezioro Nowe

Akwen na Łąkach Studzienieckich

Zielona Struga

Niewielki akwen w środkowej części Puszczy

Zanikający akwen Piecki Jezuickie

Łąki Studzienieckie z systemem kanałów wybudowanych przez olędrów

Maszty RCN Solec Kujawski

Starodrzew sosnowy w rezerwacie Łażyn

Dąbrowa świetlista w rezerwacie Dziki Ostrów

Zbocze odwietrzne wydmy parabolicznej

Widok ze szczytu wydmy śródlądowej

Zlikwidowany w 1994 r. poligon wojskowy „Kabat”, oddany naturalnej sukcesji leśnej

Paśnik

Ambona myśliwska

Obelisk pamiątkowy wielkiego pożarzyska z 1992 r.

Pomnik martyrologiczny k. Gniewkowa

Schron z okresu II wojny światowej

Maślak zwyczajny w Puszczy Bydgoskiej

Jałowiec pospolity

Trzcinnik piaskowy

Jaszczurka zwinka

Łąki i drzewostany

Jesienny krajobraz

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Puszcza Bydgoska

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Puszcza Bydgoska

Puszcza Bydgoska – leśny kompleks położony na południe od Bydgoszczy i Torunia, o powierzchni ponad 45 tys. ha. Charakteryzuje się występowaniem rozległych pól wydm śródlądowych, porośniętych borem sosnowym z domieszkami gatunków liściastych dębu, brzozy, grabu i innych.

Położenie

Puszcza Bydgoska rozciąga się na obszarze o długości około 65 km i szerokości od 12 do 20 km. Jej granice wyznaczają:

Puszcza znajduje się w mezoregionie Kotliny Toruńskiej (zwanej także Toruńsko-Bydgoską), graniczącym od północy z pojezierzami: Chełmińskim, Dobrzyńskim i Krajeńskim, a od południa z Równiną Inowrocławską.

Pod względem administracyjnym Puszcza Bydgoska znajduje się w całości na obszarze województwa kujawsko-pomorskiego, głównie w powiatach: bydgoskim i toruńskim. Zajmuje również skrawki powiatów: nakielskiego, inowrocławskiego i aleksandrowskiego. W całości administrowana jest przez Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych w Toruniu, w nadleśnictwach: Bydgoszcz, Solec Kujawski, Cierpiszewo i Gniewkowo.

Według regionalizacji przyrodniczo-leśnej Puszcza obejmuje tereny położone w III Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej, w 5 dzielnicy Kotliny Toruńsko-Płockiej.

Dzieje puszczy

Kompleksy leśne ciągnące się na południe od Bydgoszczy, od Nakła na zachodzie po Toruń na wschodzie, należały do połowy XIV wieku do książąt kujawskich, a następnie do królów polskich. Były to tzw. Bydgoskie Bory Królewskie. Administrację nad nimi sprawował starosta solecki oraz bydgoski wójt. W 1325 r. Przemysł, książę kujawski, nadając prawa miejskie osadzie soleckiej obdarzył ją częścią borów. Wraz z nadaniem praw miejskich Bydgoszczy w 1346 r. Kazimierz Wielki przydzielił miastu około 500 ha lasów. Pozostałe obszary leśne pozostawały pod władaniem korporacji duchownych. Mimo że część lasów przydzielono Bydgoszczy, administrację nad nimi sprawował w dalszym ciągu wójt i miasto toczyło z nim spory aż do pierwszego rozbioru Polski, kiedy to tereny tutejsze przejęte zostały przez administrację pruską.

W końcu XVII i na początku XVIII wieku w dolinach Wisły, Noteci i Bachorzy osadzeni zostali na osadnicy holenderscy i niemieccy, którzy przystąpili do osuszania bagien i regulacji rzek oraz karczowania znacznych połaci leśnych, porastających wydmowe obszary Puszczy Bydgoskiej. Efektem tych działań było wypełnienie pustki osadniczej pomiędzy Bydgoszczą, Brzozą i Solcem Kujawskim przez nieliczne osady wiejskie. Generalnie jednak słaba urodzajność gleb na tym obszarze uchroniła Puszczę przed wylesieniem pod uprawę rolną.

Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego lasy znalazły się pod administracją władz departamentu bydgoskiego, zaś po 1815 r. zostały ponownie przejęte przez administrację pruską stanowiąc ponownie własność królewską (króla Prus).

W pierwszej połowie XIX wieku dokonano podziału przestrzennego Puszczy na kwadratowe oddziały i ostępy, a w II połowie XIX w. prowadzono porządkowanie stanu lasu, którego elementem były odnowienia sztuczne. Pierwsze urządzanie lasu wykonano w 1845 roku. Intensywna gospodarka leśna, prowadzona w czasach zaboru pruskiego w XIX i początku XX w., związana z chęcią maksymalizacji zysku doprowadziła do powstania wielkopowierzchniowych monokultur sosnowych, co pociągnęło za sobą występowanie znacznych rozmiarów gradacji szkodników pierwotnych i pożarów. Po I wojnie światowej lasy wróciły na własność państwa polskiego. Po II wojnie światowej reaktywowano jednostki gospodarcze Lasów Państwowych.

Na początku XIX wieku na południe od Torunia wojskowe władze pruskie założyły poligon wojskowy, na którym w późniejszym okresie wybudowano kilka fortów stanowiących fragment umocnień twierdzy Toruń. Poligon ten został rozbudowany podczas okupacji hitlerowskiej i wzbogacony o nowe umocnienia i schrony. W okresie II wojny światowej założono również 400-ha poligon lotniczy w rejonie osady Kabat, na południe od Solca Kujawskiego. Prawdopodobnie przeprowadzano na próby pocisków rakietowych V1.

Puszcza Bydgoska była, zwłaszcza w XIX i XX w., miejscem działań wojennych. W 1919 r. do południowych jej rubieży dotarły wielkopolskie oddziały powstańcze, gdzie 11 stycznia pod Chmielnikami stoczyły zwycięską potyczkę (oddziały dowodzone przez ppor. Pawła Cymsa). We wrześniu 1939 r. przez Puszczę Bydgoską przebiegał odwrót armii „Pomorze”, zaś w styczniu 1945 r. toczyły się tu walki 1 Armii Wojska Polskiego i radzieckiej 47 Armii z Wehrmachtem. W Leśnictwie Emilianowo funkcjonowała w latach 1939-1948 polska placówka konspiracyjna Związku Walki Zbrojnej (1939-1942), Armii Krajowej (1942-1945) i Wolność i Niezawisłość (1945-1948) pod kryptonimem „Zagroda”. W jej ramach – z inicjatywy miejscowych leśników – powstała grupa konspiracyjna „Darzbór”, która dokonała wielu bohaterskich czynów. Udzielała pomocy więźniom z obozu Bromberg-Ost, dokonywała wywiadu w fabryce zbrojeniowej DAG Fabrik Bromberg, przerzucała do Anglii jeńców brytyjskich ze stalagu XX-A w Toruniu, ukrywała Polaków, a w 1945 r. założyła oddział partyzancki „Świerki II”. Po rozbiciu oddziału na poligonie Kabat przez NKWD, członków grupy sądziły władze PRL. Dwie osoby skazano na karę śmierci „za działalność w AK”.

W 1940 r. hitlerowskie władze okupacyjne zaczęły wznosić w Puszczy Bydgoskiej, miedzy wsią Łęgnowo, a Bydgoszczą, zamaskowany kompleks fabryki materiałów wybuchowych DAG Fabrik Bromberg. W latach 1942-1945 produkowano w niej materiały wybuchowe i elaborowano amunicję na potrzeby hitlerowskiej machiny wojennej. Pod nadzorem niemieckich specjalistów, pracowały tu tysiące jeńców i robotników przymusowych z 17 krajów Europy. W 1945 r. większość urządzeń została zdemontowana i wywieziona przez Armię Czerwoną. Po wojnie teren byłej fabryki w Łęgnowie ogrodzono drutem kolczastym i zaadaptowano dla potrzeb powstałych Zakładów Chemicznych (nadal produkujących m.in. materiały wybuchowe). Część obiektów niemieckiego kompleksu przemysłowego została opuszczona i porośnięta lasem. Po 2004 r. powstała koncepcja wykorzystania byłej fabryki dla celów turystycznych. W 2007 roku zespół NGL-Betrieb (część zakładu mieszcząca wytwórnię nitrogliceryny) został przejęty przez Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy, a w 2011 r. otwarto na tym terenie Eksploseum – skansen pohitlerowskiej architektury przemysłowej wraz z podziemną trasą turystyczną.

10 sierpnia 1992 r. podczas długotrwałej, letniej suszy, wybuchł największy w historii Puszczy Bydgoskiej pożar, na terenie pomiędzy Cierpicami, a Gniewkowem. Spłonęło łącznie 2938 ha lasu, a pomimo zaangażowania w akcję ratowniczą setek ludzi, specjalistycznych jednostek straży pożarnej i samolotów, ogień opanowano dopiero po ulewnym deszczu. Pożarzysko zostało uporządkowane i odnowione w latach 1992-1996. Wielkie pożarzysko po uprzątnięciu, celem wzbogacenia biocenozy leśnej jak i naturalnego ograniczenia powierzchni ewentualnych pożarów, odnowiono, oprócz sosny, w znaczącym udziale brzozą oraz dębem (bezszypułkowym i czerwonym) i klonem.

W 1999 r. w centrum Puszczy, na terenie nieczynnego poligonu wojskowego Kabat (przejętego przez Lasy Państwowe w 1994 r.), na południe od Solca Kujawskiego, założono Radiowe Centrum Nadawcze 1 Programu Polskiego Radia. Na terenie o powierzchni 80 ha zbudowano dwa maszty ćwierćfalowe o wysokościach: 330 i 289 m.

Środowisko

Krajobraz

Puszcza Bydgoska w całości znajduje się w obrębie mezoregionu Kotliny Toruńskiej, powstałego na skutek erozyjnej działalności wód lodowcowych i rzecznych oraz procesów eolicznych. Jego granice wyznaczają na północy i południu tarasowate zbocza otaczających ją wysoczyzn pojeziernych.

Kotlina, stanowiąca rozszerzenie pradoliny Wisły, ma kształt niecki składającej się z dwu poziomów: zalewowego i wydmowego. Wśród nich wyróżniono 11 teras, ograniczonych wyraźnymi krawędziami. Najwyższe wzniesienia na terenie Puszczy osiągają 116 m n.p.m., podczas gdy najniższe obszary w obrębie terasy zalewowej leżą na wysokości 30-32 m n.p.m.

Na terasie zalewowej Wisły, zwłaszcza w rejonie między Bydgoszczą, a Solcem Kujawskim rozciągają się niziny nadrzeczne, użytkowane jako łąki, pastwiska, ogrody oraz pola uprawne o glebie próchniczej. W XVII wieku powstały tu wsie olęderskie: Otorowo, Plątnowo, Łęgnowo, zaś na wschód od Solca Kujawskiego – wsie Przyłubie oraz Wielka i Mała Nieszawka.

Od południa, począwszy od Glinna Wielkiego, przez Nową Wieś Wielką, aż po tzw. Bydgoskie Łąki Nadnoteckie na zachodzie (między Kobylarnią, a Rynarzewem) – otaczają Puszczę Bydgoską równiny biogeniczne. Miejscami występują na nich torfy o miąższości maksymalnie do 5 m.

Wydmy śródlądowe

Najbardziej charakterystycznym utworem krajobrazowym na terenie Puszczy Bydgoskiej są zespoły wydm śródlądowych o zróżnicowanych formach. Kompleks wydm liczy ok. 2000 km² powierzchni i stanowi jeden z większych tego typu obszarów w kraju.

Najrozleglejszymi poziomami, które uległy zwydmieniu są poziomy erozyjno-akumulacyjne, o wysokości bezwzględnej 70-75 m n.p.m. Ich zasięg obejmuje teren rozciągający się od południowych dzielnic Torunia na wschodzie, aż do Nakła nad Notecią na zachodzie. Krawędź tej megaformy opiera się o wyniesienie wysoczyzn morenowych na południu, a północna granica wyrażona jest podcięciem przez niższe terasy w Dolinie Noteci i Kanału Bydgoskiego, Dolinie Brdy i Dolinie Wisły.

Procesy eoliczne, których rezultatem są istniejące pola wydmowe, rozpoczęły się 10 tys. lat p.n.e. tuż po zakończeniu deglacjacji tego terenu, w okresie subfazy krajeńsko-wąbrzeskiej. Zalegające na dużej powierzchni i cechujące się dużą miąższością piaski, zostały silnie przewiane i utworzyły wały oraz pagórki wydmowe o ramionach skierowanych na zachód. Powstawały one z lokalnego materiału, a transport piasku odbywał się na odległość do kilku kilometrów. Po ociepleniu klimatu i zwiększeniu wilgotności, rozwinęła się bujnie roślinność, która przyczyniła się do utrwalenia i naturalnego unieruchomienia wydm. Obecne deniwelacje pomiędzy szczytami wydm, a powierzchnią terasy pradolinnej dochodzą do 30 m, przeciętnie wynoszą 18-20 m.

Na polach wydmowych uformowane zostały zasadniczo następujące typy utworów piaszczystych:

Do najczęściej spotykanych na terenie Puszczy Bydgoskiej są wydmy paraboliczne, których ciągi występują głównie na krawędzi środkowej terasy rzecznej, pomiędzy Przyłubiem, a Cierpicami. Wały wydmowe, o długości dochodzącej do kilku kilometrów, zostały najlepiej wykształcone na niższych poziomach terasowych, zwłaszcza w pobliżu Wielkiej Nieszawski. Wydmy wkroczyły również częściowo na terasę akumulacyjną zbudowaną z aluwiów Wisły, np. w rejonie Solca Kujawskiego.

Jedną z najwyższych wydm na terenie Puszczy jest Góra Szwedzka, położona na zachód od drogi Solec Kujawski – Chrośna. Jej wierzchołek osiąga wysokość 110 m n.p.m., tj. 80 m wyżej od średniego poziomu wód Wisły. Na szczycie znajdują się prawdopodobnie resztki fortyfikacji z okresu wojen szwedzkich (1655-1656 r.), gdyż wedle miejscowej tradycji stacjonował tu posterunek Szwedów kontrolujący szlak komunikacyjny. W jej sąsiedztwie, w kierunku wschodnim znajduje się najwyższa w Puszczy Bydgoskiej wydma paraboliczna, której wierzchołek osiąga wysokość 116 m n.p.m.

Puszcza Bydgoska znajduje się na obszarze, w którym notowane są stosunkowo niskie opady atmosferyczne (500-520 mm). Z tego powodu, jak również z uwagi na głębokie zaleganie wody gruntowej (5-20 m), obszary wydmowe należą do silnie przesuszonych. Na powierzchni wydm znajduje się warstwa piasku z humusem o miąższości od 5 do 30 cm, pod nią – piaski bezstrukturalne.

Wody

Puszcza Bydgoska charakteryzuje się słabo wykształconą siecią hydrograficzną. Centrum zajmują obszary bezodpływowe, zaś przez zachodnią część Puszczy przebiega dział wodny pomiędzy zlewniami Odry i Wisły. Do Wisły uchodzą m.in. Zielona Struga oraz Tążyna, która w południowo-wschodniej części kompleksu płynie w leśnej dolinie o głębokości do 20 m i szerokości do 500 m. Zielona Struga (Wierdzielewa) przepływa przez centrum Puszczy z południowego zachodu na północny wschód, w dolinie o długości 11 km, w której meandruje.

Na terenie Puszczy występuje kilka jezior. Do największych należą:

Na północnej krawędzi Równiny Inowrocławskiej, w paśmie Nowa Wieś Wielka – Liszkowice – Glinno Wielkie występują bagna.

Na terenie Puszczy występują również zanikłe jeziora, np. Piecki Jezuickie, porośnięte roślinnością hydrofilną i inne zbiorniki tego typu, położone na północ od jeziora Jezuickiego oraz dawne zastoisko wodne w pobliżu wsi Chrośna, osuszone i przekształcone w łąki przez sprowadzonych w XVII wieku osadników olęderskich. Są to tzw. Łąki Studzienieckie, których nazwa pochodzi od legendy o "świętej studni", której głębokości w żaden sposób nie można było zmierzyć. Wokół prowadzą drogi leśne, wybudowane w XIX wieku przez pruskich saperów. Wśród łąk można zauważyć dawny półwysep jeziora, porośnięty resztkami starodrzewu z końca XVIII w.

Od końca XVIII wieku następuje stepowienie obszaru Puszczy Bydgoskiej, wywołane głównie działalnością człowieka: melioracją łąk, wyrębem naturalnych drzewostanów i zastąpieniem ich monokulturami sosnowymi oraz pozbawianiem wydm ochrony roślinnej.

Roślinność

Puszcza Bydgoska na obszarach wydmowych porośnięta jest niemal w całości borem sosnowym z domieszką dębów i brzóz. W podszycie występują masowo jałowce pospolite i jarzębiny. W runie rosną mchy i porosty, trawy piaskowe, wrzosy oraz borówki – czarna i brusznica. Wydmy porastają psammofity, tak pochodzenia kontynentalnego (np. łyszczec wiechowaty) jak i nadmorskiego (wydmuchrzyca piaskowa, piaskownica zwyczajna) oraz w zwartych rozłogach turzyce.

Na wilgotniejszych glebach, w obniżeniach międzywydmowych i w miejscach zachowania glin morenowych rosną lasy mieszane i liściaste, w których występują przede wszystkim oba gatunki dębu (szypułkowy i bezszypułkowy), graby, osiki, w mniejszym stopniu lipy. Natomiast stosunkowo rzadko, głównie w okolicy cieków wodnych – występują lasy dębowo-grabowe (grądy) oraz świetliste dąbrowy.

Na terasie zalewowej, nad Wisłą, występują łęgi topolowo-wierzbowe, w których dominuje olsza szara oraz topola zwana nadwiślańską, dochodząca nieraz do znacznych rozmiarów. W bujnym podszycie rosną m.in. czeremcha i bez czarny. Brzegi strug wodnych urozmaicają miejscami łęgi olszowo-jesionowe, składające się z olszy szarej i jesionu wyniosłego.

Enklawy bezleśne tworzą najczęściej podmokłe obniżenia deflacyjne, czasami wytopiskowe, z glebami organogenicznymi, użytkowane jako łąki. Występują na nich powszechnie spotykane gatunki roślin (głównie traw): kupkówka pospolita, wiechlina łąkowa, wiechlina zwyczajna, kłosówka wełnista, tomka wonna, wyczyniec łąkowy, jaskier ostry, mozga trzcinowata, szczaw zwyczajny. Natomiast na przesuszonych terenach pradolinnych rozwijają się zbiorowiska muraw napiaskowych z takimi gatunkami jak: szczaw polny, zawciąg pospolity, kostrzewa czerwona, kocanka piaskowa, szczotlicha siwa.

W niektórych fragmentach Puszczy występują chronione gatunki roślin, m.in.:

ostnica Jana ,

wisienka stepowa ,

konwalia majowa (ochrona częściowa) ,

mącznica lekarska (ochrona częściowa) ,

kruszyna pospolita (ochrona częściowa) ,

bluszcz pospolity ,

kocanka piaskowa (ochrona częściowa) ,

kosaciec syberyjski (gat. zagrożony),

lilia złotogłów ,

widłak jałowcowaty ,

widłak goździsty ,

paprotka zwyczajna (ochrona częściowa) ,

pierwiosnka lekarska ,

wiśnia karłowata ,

sasanka łąkowa ,

porzeczka czarna (ochrona częściowa) ,

jarząb szwedzki ,

kalina koralowa (ochrona częściowa) ,

kopytnik pospolity (ochrona częściowa) ,

Drzewostany

Ponad 90% obszaru Puszczy zajmują siedliska borowe. Udział gatunków iglastych w drzewostanach sięga 95%-97%. Średni wiek drzew wynosi 50-60 lat. Przeciętna zasobność drzewostanów gospodarczych wynosi 160-200 m³>/ha, a jego roczny przyrost 3-4 m³/ha.

Obszar Puszczy Bydgoskiej położony jest w granicach zasięgów geograficznych większości gatunków drzew rosnących na Niżu Polskim. Brak tu jest jednak naturalnych stanowisk buka, jodły pospolitej, modrzewia europejskiego i polskiego, brekinii oraz świerka pospolitego.

W Puszczy Bydgoskiej można wyróżnić kilkanaście zespołów siedliskowych.

Współczesny obraz szaty roślinnej Puszczy Bydgoskiej jest skutkiem eksploatacyjnej gospodarki leśnej (sztuczne wprowadzanie drzewostanów sosnowych od połowy XIX wieku), oraz gospodarki wodnej (osuszanie jezior i bagien przez olędrów). Puszcza charakteryzuje się ubóstwem gatunkowym spowodowanym głównie niską żyznością i wilgotnością siedlisk. Zdecydowanie przeważają monokultury sosny, tworzące na ogół równowiekowe powierzchnie. Bogatsze gatunkowo są młodsze drzewostany (poniżej 40 lat), gdyż nowo zakładane uprawy leśne są dostosowywane w większym, niż niegdyś stopniu do warunków siedliskowych.

Zasadniczym czynnikiem decydującym o małym zróżnicowaniu drzewostanów jest duży udział siedlisk boru świeżego i boru suchego. Lasy charakteryzują się wysoką zgodnością składu gatunkowego z siedliskiem, oszacowaną na ok. 90%.

Fauna

W kompleksach leśnych Puszczy występuje kilkaset gatunków zwierząt z rodzaju kręgowców. Najliczniejszą grupę stanowią ptaki. Tylko w gminie Nowa Wieś Wielka stwierdzono lęgi 108 gatunków i regularne pojawianie się na przelotach ponad 30. Awifauna wodna i błotna gromadzi się zwłaszcza nad Wisłą, która stanowi ważny korytarz ekologiczny, a także na nadnoteckich łąkach i nad jeziorem Jezuickim.

Do najcenniejszych gatunków ptaków lęgowych, spośród których kilka umieszczonych zostało w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt należą: bąk, bocian czarny, kania rdzawa, żuraw, derkacz i zimorodek. Natomiast do najpospolitszych gromadzących się na bagnach śródleśnych i różnego rodzaju zbiornikach wodnych z pasami przybrzeżnej roślinności należą: kurki wodne, krzyżówki, łyski, dzikie gęsi i łabędzie. Na terenach otwartych występują: gawrony, skowronki polne, kuropatwy i kuliki wielkie, pospolite szczególnie w obszarze łąk nadwiślańskich oraz na terenach trawiastych i bagiennych. W lasach gnieżdżą się natomiast kosy, drozdy śpiewaki, sójki, wilgi, zięby pospolite, skowronki borowe, strzyżyki, dzięcioły zielone, dzięcioły duże i myszołowy zwyczajne. Przelotem nad Wisłą pojawiają się również orły bieliki, przylatujące tu z Borów Tucholskich.

Wśród ssaków stwierdzono blisko 50 gatunków, z czego 17 objętych jest ochroną. Do pospolitych mieszkańców Puszczy należą: jelenie, sarny, dziki, zające, dzikie króliki, lisy, borsuki oraz wilki.

Z gadów spotyka się w Puszczy Bydgoskiej jaszczurki zwinki, rzadziej jaszczurki żyworodne, a w wilgotnych lasach i borach – padalce zwyczajne. Nad śródleśnymi zbiornikami wodnymi, na torfowiskach i skrajach lasów występuje zaskroniec zwyczajny. Stosunkowo rzadko spotkać można natomiast żmiję zygzakowatą i gniewosza plamistego.

Z płazów stwierdzono ok. 13 gatunków, wszystkie objęte ochroną, zaś wśród ryb m.in. objęte całkowitą ochroną jesiotry zachodnie, niegdyś stale wędrujące na tarło Wisłą oraz łososie atlantyckie, udające się Wisłą na tarło do Drwęcy.

czytaj dalej: [2], [3]