Pomnik Pyteasza.

Pyteasz z Massalii (stgr. Πυθέας ὁ Μασσαλιώτης Pytheas ho Massaliotes) – grecki podróżnik ur. około 350 p.n.e. w Massalii (dzisiejsza Marsylia). Wielki podróżnik i geograf starożytności. Wyznaczył szerokość geograficzną Marsylii z dokładnością 40 sekund kątowych za pomocą kalibrowanego gnomonu. Jako pierwszy zauważył związek pływów morskich z położeniem Księżyca.

Ok. 310 r. p.n.e. wyruszył w podróż na północ. Pokonując strach potęgowany przez opowieści Fenicjan o okropieństwach czających się za Gibraltarem, wypłynął na wody Oceanu Atlantyckiego. Żeglując głównie nocami (unikał fenickich okrętów wojennych kontrolujących te wody) wzdłuż wybrzeży dzisiejszej Portugalii, Hiszpanii i Francji, dotarł na pewno do wybrzeży Wielkiej Brytanii, którą opłynął, Irlandii, i Wysp Szetlandzkich, jak również przypuszczalnie dalej do Islandii, co dziś jest przyjmowane przez większość badaczy jako najbardziej prawdopodobne miejsce opisanej przez niego Ultima Thule. Osiągnął, wreszcie, również ujścia Łaby i pozostawił pierwsze wiadomości o Germanach.

Jego obserwacje zamarzniętego morza, gdzie – jak pisał – nie ma już różnicy między lądem a morzem i powietrzem, a substancji łączącej wszystko nie sposób przebyć pieszo ani statkiem, zostały zinterpretowane przez Nansena jako opis kaszy lodowej, która we mgle przy brzegach dryfujących lodów rzeczywiście tak może wyglądać. Ten ostatni odcinek żeglugi był wyjątkowo śmiałym przedsięwzięciem, gdyż wymagał zapuszczenia się na otwarty ocean (do tej pory żeglowano głównie przy brzegach) w całkowicie nieznany teren. Jest uznawany za pierwszego śmiałka w historii odkryć, który odważył się w czysto poznawczym celu wyruszyć w otwarty ocean.

Statek Pyteasza był zapewne dierą długości ok. 45 m, szerokości do 7,6 m i zanurzeniu ok. 3 m. Załoga liczyła 50-60 wioślarzy i 16-20 marynarzy do obsługi steru i żagli. Zapewne był to lepiej zbudowany i większy statek, aniżeli Santa Maria Krzysztofa Kolumba.

Opisy Pyteasza były tak szokujące dla współczesnych, że wielu autorów starożytnych (wśród nich Strabon) wyśmiewało jego relacje o ogromnych pływach, o dniach które trwają 19 godzin i o warunkach żeglugi wśród lodów.

Według niektórych badaczy Pyteasz wpłynął na Bałtyk i dotarł do ujścia Wisły. Podstawa tu jest interpretacja fragmentu "Historii Naturalnej" Pliniusza Starszego:

(...) Pyteasz twierdzi, ze o jeden dzień drogi od estuarium oceanii Metuonis leży wyspa Abalus zwana też Balcią. Tam podczas wiosennych sztormów morze wyrzuca na brzeg wielkie ilości bursztynu. Mieszkańcy używają go zamiast drew do ognia i sprzedają swym sąsiadom (...)

Jego dzieło "O Oceanie" (Perí Okeanu) zachowało się we fragmentach do naszych czasów. Do dziś Pyteasz jest inspiracją niektórych artystów. Postać Pyteasza jako podróżnika, który pierwszy odważył się wypłynąć na krańce świata zainspirowała Grzegorza Turnaua, do napisania piosenki "Ultima Thule".

Przypisy