Róża wiatrów - Polski Serwis Naukowy

Róża wiatrów − pojęcie stosowane w dwóch znaczeniach:

jako zwyczajowe określenie "róży kompasowej" – okrągłej tarczy z podziałką stopniową lub rumbową i zaznaczonymi kierunkami wg stron świata, nanoszonej na stare mapy morskie i stosowanej przez żeglarzy przed wprowadzeniem kompasu magnetycznego (obecnie umieszczanie takich "róż wiatrów" na kompasach, ma znaczenie czysto dekoracyjne),

graficzna ilustracja wieloletnich meteorologicznych statystyk kierunków i prędkości wiatrów, występujących w różnych miejscach kuli ziemskiej (również – nazwa tabel będących źródłem danych dla tych ilustracji; są w nich zamieszczane dodatkowe cechy poszczególych sytuacji meteorologicznych).

Róża kompasowa

Szkic "róży wiatrów" z 1607 roku

Replika "róży wiatrów" z mapy Jorge de Aguiar, 1492

Współczesna wersja róży wiatrów

Współczesna wersja róży kompasowej spotykana na mapach morskich. Wskazuje różnicę między północą geograficzną, a magnetyczną

Współczesne róże wiatrów (przykłady)

LaGuardia Airport; Station #14732, New York

Początki wykreślania "róż wiatrów" na starych mapach sięgają czasów zamierzchłych. Już Etruskowie używali jej prymitywnej postaci. Jeden z wczesnych zapisów o użyciu róży składającej się z 12 kierunków, kojarzonych przez żeglarzy ze znanymi wiatrami, pochodzi od Timostenesa z Rodos, greckiego admirała żyjącego w III wieku p.n.e. Pierwsze wzmianki o wiatrach znajdujemy u Homera oraz w księgach Starego Testamentu. W Księdze Proroka Zachariasza w rozdziale 6 wersecie 5 znajdziemy takie oto słowa: „I odpowiedział Anioł, a rzekł do mnie : Te są cztery wiatry niebieskie, wychodzące z miejsca gdzie stały, przed panującym nad wszystką ziemią”. Prorok Jeremiasz w rozdziale 49 werset 36 wypowiada takie oto słowa: ”A przywiodę przeciwko Elamczykom cztery wiatry ze czterech stron świata, i rozproszę ich na wszystkie one wiatry, tak, iż nie będzie narodu, do którego by się nie dostali wygnańcy z Elam”.

Rumb (ang. rhumb) – w nawigacji morskiej pomocnicza miara nawigacyjna służąca do określania różnicy kątowej w płaszczyźnie horyzontu. Jeden rumb to 1/32 kąta pełnego, czyli 11,25° (0,1963495 rad). Służy do określania miejsc na widnokręgu, podawania zmiany kursu statku, określania zmiany kierunku wiatru itp.
Strony świata, kierunki świata, ściślej: główne kierunki geograficzne, kierunki główne – cztery główne kierunki wyznaczone na powierzchni kuli ziemskiej. Ich określanie związane jest z właściwościami ruchu obrotowego Ziemi. Odbywa się on wokół osi ziemskiej. Punkty przecięcia osi ziemskiej z powierzchnią Ziemi to bieguny geograficzne: północny i południowy. Połączone są półokręgami noszącymi nazwę południków, które wyznaczają kierunek północ—południe. Kierunek wzdłuż południka o zwrocie do północnego bieguna geograficznego to kierunek północny, zaś do południowego bieguna geograficznego – południowy. Natomiast punkty, gdzie pojawia się albo znika Słońce za horyzontem w dniu równonocy, wyznaczają kierunki: wschodni i zachodni.

Pliniusz Starszy pisze, że za czasów Homera rozróżniano tylko cztery kierunki wiatrów, co było liczbą zbyt małą. Następnie dodano kolejne osiem, co z kolei, pisze Pliniusz, było przesadą, wobec czego w powszechnym użyciu ostało się osiem wiatrów oznaczających osiem kierunków:

północ: Septentrio (gr. Aparctias)

północny wschód: Aquilo (gr. Boreas)

wschód: Subsolanus (gr. Apeliotes)

południowy wschód: Vulturnus (gr. Eurus)

południe: Auster (gr. Notus)

południowy zachód: Africus (gr. Libs)

zachód: Favonius (gr. Zephyrus)

północny zachód: Corus (gr. Argestes)

Oprócz tego rozróżniano cztery dodatkowe wiatry:

Gaius Plinius Secundus zwany Starszym (Maior) (ur. 23r n.e. w Comum Novum, dzisiaj Como we Włoszech, zm. 25 sierpnia 79 n.e. w Estabii, dzisiaj Castellammare di Stabia) – historyk i pisarz rzymski.
Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

między Aquilo a Subsolanus: Caecias, zwany też Hellespontias

między Vulturnus a Auster: Phoenix

między Auster a Africus: Libonotus

między Corus a Septentrio: Circius, zwany też Thrascias

W literaturze znane są opisy róży wiatrów z VII, VIII i XI wieku. Rozkwit róży kompasowej przypada na lata 1325-1650, kiedy to na pierwszych portolanach wykreślano tzw. linie rumbowe do oznaczenia kierunków. Początkowo róże wiatrów były bardzo proste i składały się tylko z 4 kardynalnych kierunków, nazywanych dzisiaj N, E, S, W. W miarę rozwoju kartografii i postępu odkryć geograficznych róża kompasowa ewoluowała do róży 8-rumbowej, 12-rumbowej, 24-rumbowej, aby ostatecznie w swoim rozkwicie osiągnąć 32 rumby.

Eden (hebr. Gan Eden, גַּן עֵדֶן "ogród rozkoszy"; sum. edin "nawodniony") – biblijny raj stworzony przez Boga Jahwe dla pierwszych ludzi – Adama i Ewy. W ogrodzie ludzie wszystkiego mieli pod dostatkiem i z wszystkiego mogli korzystać, z wyjątkiem Drzewa Poznania Dobra i Zła, którego owoców nie mogli zrywać. Jednak Szatan pod postacią węża skusił Ewę do zerwania zakazanego owocu, który po skosztowaniu podała mężowi. Za ten akt nieposłuszeństwa wobec Boga zostali oboje wygnani z Edenu, którego od tej pory strzegły cheruby i wirujący ognisty miecz, aby nikt nie mógł zerwać owoców z drzewa życia. W Biblii da się wyróżnić dwie tradycje dotyczące Edenu – zawartą w Księdze Ezechiela i zawartą w Księdze Rodzaju. Prawdopodobnie obie są niezależnymi od siebie nawiązaniami do mezopotamskich mitów i tradycji królewskich i boskich ogrodów, takich jak wiszące ogrody Semiramidy, dostosowanymi do teologii judaistycznej [1].
Prorok Jeremiasz (יִרְמְיָהוּ Yirməyāhū , "niech Jahwe podniesie [z upadku]" lub "Jahwe wywyższa") – prorok, twórca biblijnej księgi Jeremiasza, jest mu przypisywane również autorstwo biblijnych Lamentacji. Zapowiadał spustoszenie Judy i Jerozolimy. Działał 40 lat. Spisywanie swej księgi, w której zawarł napomnienia i groźby dla Izraelitów, zapowiedzi upadku państwa i niewoli oraz proroctwa głoszące oswobodzenie z niewoli i ostateczne zbawienie, zakończył w 585 p.n.e. Był jednym z 4 proroków większych.

W średniowieczu nazwy wiatrów były powszechnie znane w krajach basenu Morza Śródziemnego jako: Tramontana (N), Greco (NE), Levante (E), Siroco (SE), Ostro (S), Libeccio (SW), Ponente (W) i Maestro (NW). Na portolanowych mapach można zobaczyć inicjały tych wiatrów: T, G, L, S, O, L, P, M. Nie było żadnych absolutnych standardów dla wykreślania róży kompasowej, a każda szkoła kartograficzna wypracowała i rozwijała własny sposób jej rysowania. Warto wspomnieć, że najlepszymi twórcami map, a zarazem takimi, którzy najładniej rysowali róże kompasową, byli Włosi (szkoły kartograficzne w Genui, Wenecji). Na wczesnych mapach północ jest wskazywana przez podkreślenie powyżej litery T (dla tramontana). Symbol ten ewoluował z francuskiej lilii "fleur-de lys" w czasach Kolumba i był zaobserwowany na mapach portugalskich. Wspomnieć należy, że herb lilia przynależy do królów Francji. Także w XIV wieku litera L (dla levante) na wschodniej stronie róży wiatrów została zamieniona na krzyż wskazujący kierunek do Raju lub do miejsca gdzie urodził się Chrystus (na Wschód). Kolorowanie róży wiatrów prawdopodobnie było wynikiem raczej potrzeby graficznej czystości niż potrzeby kartograficznej.

Wiatr – poziomy lub prawie poziomy ruch powietrza względem powierzchni ziemi. Wiatry są wywołane przez różnicę temperatur oraz różnice w ukształtowaniu powierzchni. Termin wiatr jest używany w meteorologii prawie wyłącznie na określenie horyzontalnej składowej wiatru. Istnieje jednak składowa pionowa wiatru i wtedy jest tak nazywana. Wiatr może wiać z obszarów wyższego ciśnienia do obszarów niższego ciśnienia, ale w średnich szerokościach geograficznych, ze względu na siłę Coriolisa, wiatr wieje zazwyczaj równolegle do linii takiego samego ciśnienia (wiatr geostroficzny). Wiatr jest jednym ze składników pogody, w tym celu podaje się prędkość wiatru (w m/s lub km/h) i kierunek, z którego wieje. Należy zachować uwagę przy używaniu terminologii kierunku wiatru: meteorolodzy pod nazwą wiatry zachodnie rozumieją wiatr wiejący z zachodu, podczas gdy "zachodni prąd oceaniczny" to prąd płynący na zachód (czyli różnica o 180 stopni w definicji kierunku).
Homer (st.gr. Ὅμηρος, Hómēros, nw.gr. Όμηρος) (VIII wiek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji poezji heroicznej (której istnienie jest wszakże czystym domysłem).

Róża kompasowa znikła z map morskich około 1890 roku.

1482 r. Mapa Świata Ptolomeusza z 12 wiatrami

5 z północy (pn), 5 południa (pd), 1 z zachodu (zach), 1 ze wschodu (wsch): Septentrio vel Aparctias * Aquilo vel Boreas * Cecias Apeliotes * Subsolanus * Wlturnus Eurus * Euronotus * Auster vel Notus LiboNotus Euroauster * Africus vel Libs * Favonius Zephirus * Caurus Chorus vel Iapix Sive Argestes * Circtus vel Tresiias

1505 r. Mapa Świata Scotusa z 12 wiatrami

N – Septentrio * Circinus * Caurus * E – Favonius * Africus Lips * AusterAfricus * S – Auster Notus * FurAuster * Eurus W – Subsolanus * Cesias * Aquilo

1522 r. Mapa świata Friesa z 24 wiatrami

Cramontana * Byperctias * Boreas * Aquilo * Vulturnus * Cetias * Subsolanus * Leuans * Eurus * Euro Auster * Euronothus * Auster Nothus * Meliorans * Libonotus * Austro affricus * Libo * Polonus * Ponens * Sirocus * Zephirus * Favonius * Cirtius * Tractias

1535 r. Globus Albrechta Durera z 12 wiatrami

N – Aparctias (Septentrio) * Boreas (Aquilo) * Cecias (Hellespontius) * E – Apelliotes (Subsolanus) * Eurus (Vulturnus) * Euronotus (Euroauster) S – Auster (Notus) * Libonotus (Euroaffricus) * Lips (Africus) * W – Zephirus (Favonius) * Corus (Argestes) * Trascias (Circius)

1545 r. Sebastian Munster Typus Orbis Aptol Descriptus 12 wiatrów

N – Septentrio * Aquilo * Caecias * E – Subsolanus * Vulturnus * Euroauster * S – Auster * Libonotus * Lips Africus * W – Zephyrus Chorus * Circius

1601 r. Róża kompasowa Padovaniego z 16 wiatrami

Tramontana * Greco Tramontana * Greco * Greco Levante * Levante * SiroccoLevante * Sirocco * Ostro Sirocco * Ostro * Ostro Garbino Garbino * Ponente Garbino * Ponente * Ponente Maestro * Maestro * Maestro Tramontana

Kartografia – dziedzina nauki o mapach (w tym o atlasach, globusach, modelach plastycznych – mapach plastycznych itp.), teorii map, metodach ich sporządzania i użytkowania; jak również dziedzina działalności organizacyjnej i usługowej, związanej z opracowywaniem, reprodukcją i rozpowszechnianiem map.
Mapa (z łac. mappa – obrus) – uogólniony obraz powierzchni Ziemi lub jej części (także nieba lub planety czy innego ciała niebieskiego), wykonywany na płaszczyźnie, w skali, według zasad odwzorowania kartograficznego, przy użyciu umownych znaków graficznych. Mapa stanowi podstawowe narzędzie badań i prezentacji wyników w historii, geografii i geodezji. Najstarszą znaną mapą jest mapa na ścianie w anatolijskiej osadzie Çatalhöyük.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)