Racjonalizm metodologiczny - Polski Serwis Naukowy

Racjonalizm metodologiczny (aprioryzm) – w kategoryzacji problemów filozoficznych zaproponowanej przez Kazimierza Ajdukiewicza, jest to stanowisko epistemologiczne (a nie psychologiczne) w sporze o źródła poznania. Wg tego stanowiska, podstawy poznania świata są aprioryczne, niezależne od doświadczenia.

Kazimierz Ajdukiewicz (ur. 12 grudnia 1890 w Tarnopolu, zm. 12 kwietnia 1963 w Warszawie) – polski filozof i logik, reprezentant szkoły lwowsko-warszawskiej, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i Uniwersytetu Warszawskiego, członek Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności.

Psychologia (od gr. ψυχή Psyche = dusza, i λόγος logos = słowo, myśl, rozumowanie) – nauka empiryczna, zajmująca się badaniem mechanizmów i praw rządzących zjawiskami psychicznymi oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. W zasadzie psychologia dotyczy ludzi, ale mówi się o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.

Aprioryzm skrajny twierdzi, że rozum jest jedynym źródłem poznania (istniał on głównie w myśli starożytnej).

Aprioryzm umiarkowany twierdzi, że rozum jest głównym źródłem poznania, ale przyjmuje on też istnienie uprawnionych twierdzeń syntetycznych a priori, które nie są twierdzeniami analitycznymi. Reprezentowany m.in. przez Immanuela Kanta i Edmunda Husserla.

Stanowisko przeciwstawne znane jest jako empiryzm metodologiczny, wg którego doświadczenie gra w poznaniu rolę dominującą. Nie jest on pozycją, która ma na celu sprzeciwienie się irracjonalizmowi; ten ostatni krytykowany jest przez antyirracjonalizm.

Immanuel Kant (ur. 22 kwietnia 1724 w Królewcu, zm. 12 lutego 1804 tamże) – filozof niemiecki, profesor logiki i metafizyki na Uniwersytecie Królewieckim.

Jon Elster (ur. 1940 roku) – norweski filozof, pracujący nad teorią racjonalnego wyboru i problemami nauk społecznych. Jeden z założycieli współczesnej szkoły marksizmu analitycznego. Obecnie profesor Uniwersytetu Columbia i Collège de France.

Inne użycia terminu

Termin "racjonalizm metodologiczny" występuje w innych językach jako zupełnie inne pojęcie (co związane jest z podstawową dwuznacznością terminu "racjonalizm" zauważoną przez Ajdukiewicza, gdzie alternatywne znaczenie jest zaprzeczeniem "antyracjonalizmu"). I tak, na przykład:

Teoria racjonalnego wyboru (TRW) – kadr teoretyczny, w którym badane są i formalnie modelowane zachowania społeczne i ekonomiczne. Jest ona dominującym paradygmatem w mikroekonomii. TRW wywodzi się z psychologii społecznej, politologii i ekonomii, jest więc interdyscyplinarna. Niesie ona ze sobą również eksperymenty w psychologii społecznej (do głównych badaczy TRW w Polsce należy prof. Janusz Grzelak, dziekan Wydziału Psychologii UW). Ważnym punktem dla Teorii racjonalnego wyboru był rok 1989, gdy w piśmie Nationality and Society, James Coleman pokazał siłę tej perspektywy w wykorzystaniu w naukach społecznych.

Racjonalizm światopoglądowy - współczesny ruch filozoficzno-światopoglądowy zapoczątkowany w XVIII wieku. Racjonalizm światopoglądowy odrzuca przyjmowanie na samą tylko wiarę religijnych, filozoficznych, społecznych i politycznych dogmatów, choć nie jest całkowicie ateistyczny, ani rewolucyjny społecznie. Racjonaliści przyjmują tylko te spośród elementów wiedzy i wierzeń, które dają się uzasadnić na podstawie czysto logicznego myślenia oraz empirycznego poznania. Wśród zwolenników racjonalizmu znajdują się zarówno ateiści, jak i agnostycy oraz deiści i teiści.

Philippe van Parijs mówi o rationalisme méthodologique (lub methodological rationalism w publikacjach po angielsku) jako o postawie reprezentowanej przez krytykowanych przez niego Raymonda Boudona i Jona Elstera, wg której nauki społeczne postrzegają zjawiska socjologiczne jako oparte na wyborach racjonalnych. Wyrażenie to jest nawiązaniem do pojęcia "indywidualizmu metodologicznego", bliskiemu krytykowanym autorom.

Zobacz też

racjonalizm empiryczny

racjonalizm genetyczny,

racjonalizm nowożytny

racjonalizm światopoglądowy

krytyczny racjonalizm

Przypisy

↑ K. Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii (1949), Wyd. Antyk, 2003, rozdz. 3.
Philippe van Parijs, Le modèle économique et ses rivaux: introduction à la pratique de l'épistémologie des sciences sociales, Librairie Droz, 1990, s. 47 i następne.