Rada Miasta Krakowa, samorządowy organ władzy uchwałodawczej w Krakowie, sprawujący także funkcje kontrolne, złożony z radnych pochodzących z wyboru, działający na podstawie przepisów o samorządzie gminnym oraz o samorządzie powiatowym.

Do 1945

Rada miejska w Krakowie po raz pierwszy jest wzmiankowana w źródłach pod datą 1264. Najprawdopodobniej istniała już wcześniej (co najmniej od momentu lokacji Krakowa w 1257), obok wójta i ławy. Początkowo jej kompetencje były niewielkie. Dominujące znaczenie w mieście zdobyła dopiero po buncie wójta Alberta, gdy Władysław Łokietek ograniczył rolę wójtów oraz przeniósł ciężar zarządzania miastem na radę, którą powołał spośród swoich stronników.

Rajcy miejscy byli mianowani odtąd przez pewien czas przez króla, później przed dotychczasową radę. Początkowo kadencja radnych trwała rok, później jednak (co najmniej od 1. połowy XV w.) funkcję tę pełniono dożywotnio. Zwiększała się też stopniowo liczba rajców (pierwotnie było ich 6, na początku XV w. 8, a jeszcze w tym stuleciu wykształciła się praktyka funkcjonowania obok 8-osobowej rady urzędującej także 16-osobowej rady starej, które wspólnie obradowały nad najważniejszymi sprawami miasta). Różnie kształtowały się warunki, które należało spełnić aby ubiegać się o ten urząd, od XVI w. niezbędnym wymogiem było uprzednie pełnienie funkcji ławnika miejskiego.

Rada miejska początkowo zarządzała miastem (m.in. kwestiami finansowymi czy porządkowymi), stopniowo przejmowała również od ławy miejskiej funkcje sądownicze. Obradom rady przewodniczył burmistrz, reprezentujący także radę na zewnątrz i wykonujący uchwały rady, którą to funkcję pełnili kolejno wszyscy radni, zmieniając się co sześć tygodni. Jego kompetencje stopniowo powiększały się, zyskał m.in. pewne uprawnienia sądownicze. Duża liczba spraw w kompetencji rady powodowała wykształcanie się w jej ramach dalszych funkcji, m.in. lonerów zarządzających finansami miasta. Podlegali jej też urzędnicy kancelarii radzieckiej (pisarze, sekretarze), syndycy (reprezentujący interesy miasta na zewnątrz) oraz hutman ratuszny (wykonujący przede wszystkim funkcje policyjne). W XVI w. pojawiła się kontrola gospodarki finansowej rady – zobowiązano ją do corocznych rozliczeń przed delegacjami pospólstwa. Z czasem delegacje te zyskały też prawo zabierania głosu w najważniejszych dla miasta sprawach.

W 1776 Komisja Dobrego Porządku zaprowadziła reformę ustroju miasta, m.in. zmniejszając liczbę radnych do 12, spośród których jedynie czterech kolejno (przez kwartał) pełniło funkcję burmistrza. Zasadnicza reforma ustroju nastąpiła jednak w 1791 na mocy ustaw Sejmu Czteroletniego. Powołano wówczas tzw. zgromadzenie miejskie ogólne (złożone z 60 "gminnych" pochodzących z wyboru, przede wszystkim wypowiadało się w kwestii ustanawiania opłat miejskich) i zgromadzenie wydziałowe oraz wybierany przez to ostatnie magistrat, który miał się zająć bieżącym zarządem miasta (składał się z prezydenta, wiceprezydenta, 8 radnych i kasjera). Nowy porządek zaprowadzono w Krakowie wiosną 1792, ale jeszcze w tym samym roku upadł i przywrócono poprzednią radę miejską. Już w 1794 dokonano jednak kolejnej reformy (powołano zgromadzenie gminnych i ławników, pochodzących z wyboru, które wybierało magistrat i kontrolowało jego działalność).

Po 1795 funkcjonowanie rady miejskiej zostało ograniczone. W 1802 powołany został tzw. "wydział miejski", pochodzący z wyboru. W okresie, gdy Kraków znajdował się w granicach Księstwa Warszawskiego funkcjonowała "rada municypalna", złożona z członków mianowanych przez króla spośród przedstawionych mu przez zgromadzenia gminne kandydatów. Po Kongresie Wiedeńskim i powstaniu Wolnego Miasta Kraków funkcje rady miejskiej przejęły organy Wolnego Miasta (głównie Senat Rządzący). Po wcieleniu Wolnego Miasta do monarchii Habsburgów w 1846 ponownie utworzono radę miejską (1848, pochodząca z wyboru, pełniąca funkcje uchwałodawcze i wykonawcze). W 1853 rada jako organ samorządu została jednak rozwiązana, a w jej miejsce powołano wydział miejski, którego członkowie pochodzili z nominacji.

Odrodzenie rady miejskiej nastąpiło w 1866 wskutek odchodzenia od centralnego modelu zarządzania państwem (efektem tego było również przyznanie autonomii Galicji). Rada ta była organem samorządu stanowiącym prawo lokalne, decydującym o finansach i mieniu gminy itp. Początkowo liczyła 60 osób, wskutek jednak rozszerzania granic miasta liczba ta stopniowo się powiększała (przed I wojną światową było 103 radnych). Prawo wyboru radnych ograniczone było cenzusem majątkowym i stanowym aż do odzyskania niepodległości w 1918.

Kolejna reforma (1934) przyniosła m.in. ograniczenie liczby radnych ze 124 do 72. Podczas II wojny światowej rada miejska przestała działać.

czytaj dalej: [2], [3]