Ramzes II, zwany Wielkim (w źródłach greckich także jako Ozymandias) – faraon, władca starożytnego Egiptu, z XIX dynastii, z okresu Nowego Państwa.

Kontynuował, wyznaczone przez ojca – Setiego I – dążenie do odbudowy i rozbudowy Imperium, wzorując się na swych poprzednikach, głównie budowniczym podwalin Imperium – Ahmosem oraz Totmesie III i Amenhotepie III – głównych władcach szczytowego rozkwitu XVIII dynastii. Działalność budowlana Ramzesa przewyższyła wszystkich jego poprzedników, wypełniając Egipt budowlami i posągami bogów, wznoszonymi na chwałę państwa. W zgodnej opinii wielu badaczy, czasy jego panowania były okresem dobrobytu i stabilizacji.

Faraon panował ponad 66 lat, spłodził około 100 synów i 50 córek. Miał około 183–185 cm wzrostu i rudo-blond włosy. Żył ponad 91 lat. Jako pierwszy w historii był współtwórcą traktatu pokojowego, zawartego pomiędzy dwiema ówczesnymi potęgami militarnymi: Egiptem i Hatti.

Lata panowania wg egiptologów

Tło historyczne

Schyłek XVIII dynastii zapoczątkowało panowanie Echnatona, faraona, którego poglądy religijne uważano za błędne i sprzeczne z dotychczasowymi, pragnącego zreformować wierzenia Egipcjan, zajmującego się dążeniem do wprowadzenia kultu jedynego boga – Atona. Efektem tych działań był głęboki kryzys państwa egipskiego, dotyczący spraw wewnętrznych i zagranicznych. Szczególnie przejawiało się to w gospodarce, stosunkach dyplomatycznych, pozycji militarnej oraz wpływach w podległych, sąsiednich królestwach. Zapewne utrzymywanie kontaktów dyplomatycznych oraz zdobyczy militarnych, uzyskanych przez poprzednich władców, (głównie Totmesa III), leżało całkowicie poza kręgiem zainteresowań Echnatona.

Brak zaangażowania Egiptu w Syropalestynie spowodował natychmiastowe zmiany w tym regionie. Państwo Mitanni, dotychczasowy sojusznik Egiptu, przeżyło wstrząsy wewnętrzne w postaci dwóch przewrotów, co skutkowało kryzysem władzy i zmianami na tronie. W południowej części regionu, w Kanaanie i w południowej Syrii, władcy nie czujący respektu przed potęgą Egiptu, który do tej pory tutaj dominował, powrócili do tradycyjnej rywalizacji, odnawiając jednocześnie dawne konflikty i zapominając o płaceniu trybutu, jaki winni byli Egiptowi. Wkrótce sytuacja ta doprowadziła do wybuch konfliktu zbrojnego. Król hetycki, Suppiluliuma I opowiedział się za wygnanym władcą Mitanni, na co panujący władca, Tuszratta odpowiedział wojną. Hetyci w wyniku szybkiej kampanii zmusili Mitanijczyków do odwrotu, zdobywając całą północną Syrię aż do Kadesz, miasta mającego dla Egiptu kluczowe, strategiczne znaczenie, będącego bastionem egipsko-mitanijskiego sojuszu. Wkrótce władca Mitanni, Tuszratta zginął zamordowany, a połowa jego państwa zajęta została przez Asyrię. Następca Tuszratty, Mattiwaza, zmuszony był prosić Hetytów, swych niegdysiejszych wrogów, o pomoc w odzyskaniu utraconych ziem. W środkowej Syrii władcy Amurru, z jednej strony deklarujący wierność Egiptowi, z drugiej skłaniali się ku Hetytom, dążąc do wzrostu własnej potęgi. Pragnęli zawrzeć sojusz z podległym Hetytom Ugaritem. W końcu jednak zostali zmuszeni do przyjęcia zwierzchnictwa hetyckiego. Tak więc Egipt tracił wpływy i większość podległych ziem na rzecz królestwa Hetytów, które stało się nowym mocarstwem we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.

W samym Egipcie kryzys osiągnął apogeum. Po śmierci Echnatona na tronie zasiadł Semenechkare. Młodociany władca zmarł wkrótce po objęciu władzy, a jego następcą został małoletni Tutanchamon. Po około 10 latach panowania Tutanchamon zmarł także, nie pozostawiając potomka. Choć jego żona Anchesenamon próbowała ratować ciągłość dynastii, nie zdołała jednak osiągnąć swego celu i potężny, wpływowy Aj zagarnął władzę dla siebie. Po nim nastąpił Horemheb – generał z czasów Tutanchamona i Aja. Jego bezpotomna śmierć definitywnie zakończyła XVIII dynastię.

Książę Ramzes

Przodkowie

Rodzina Ramzesa wywodziła się z Awaris, miasta we wschodniej Delcie. Seti – ojciec Ramzesa I, pradziad Ramzesa II – wzrastał w kryzysowych latach panowania Echnatona. Zaciągnął się do armii, lecz w czasach Echnatona był to wybór nie gwarantujący osiągnięcia sukcesu. Kryzys państwa nie ominął przede wszystkim, spraw militarnych. Podczas gdy Egipt tracił niegdyś podległe sobie terytoria, wojska stacjonujące w Dolnym Egipcie stały bezczynnie. Nie zezwolono im na interwencję. Pomimo tych przeszkód Seti osiągnął jednak wysoką rangę dowódczą.

Po śmierci Echnatona i Semenechkare, władcą został dziesięcioletni Tutanchamon. Na jego dworze jednym z najbardziej wpływowych dostojników został Horemheb – generał, jeden z głównych wodzów armii, rówieśnik Setiego. Po śmierci Tutanchamona, gdy Aj został faraonem, Horemheb został niekwestionowanym wodzem armii. Jednym z pierwszych jego posunięć było dążenie do odbudowania i wzmocnienia armii.

W tym czasie syn Setiego, około dwudziestoletni Paramesse, wzorem ojca również wstąpił do armii. Gdy po śmierci Aja, Horemheb został faraonem, armia stała się przewodnią siłą w państwie. Kariera młodego, zdolnego Paramesse potoczyła się wprost błyskawicznie, gdyż kolejno awansował na: dowódcę oddziałów i Nadzorcę Koni, a stąd już tylko krok dzielił go od elity armii Egiptu – korpusu rydwanów. Wkrótce przyszedł awans na Królewskiego Woźnicę, a potem na jednego z Królewskich Posłów. Oznaczało to ciągły kontakt z dworem i jego dostojnikami, jak również samym władcą. W tym czasie przewożąc korespondencję pomiędzy nomarchami a dworem oraz korespondencję dyplomatyczną pomiędzy dworem, a dworami władców ościennych królestw, Paramesse nabierał bezcennego wprost doświadczenia, kształtującego jego osobowość i wyzwalającego zdolności. Wkrótce został dostrzeżony i jako wybitnie uzdolniony otrzymał awans generalski. Powierzono mu dowództwo granicznej twierdzy (prawdopodobnie Sile) oraz stanowisko Inspektora Ujść Nilu, przez co stał się odpowiedzialny za bezpieczeństwo granicy z Kanaanem. W czasach Horemheba Egipt znów stał się kwitnącym państwem, a armia odzyskała swoje znaczenie. Paramesse osiągnął szczyt kariery, jaki tylko mógł sobie wymarzyć. Został Wezyrem Południa, a zatem drugim po faraonie człowiekiem w państwie, rezydującym w Tebach. Następna godność, jaką obdarzył go faraon, wyniosła go ponad całe duchowieństwo egipskie. Został mianowany Pierwszym Kapłanem Egiptu.

Z biegiem lat ponad sześćdziesięcioletni, bezdzietny Horemheb, patrząc w przyszłość zaczął szukać w swym otoczeniu człowieka godnego odziedziczyć władzę nad Egiptem. Pragnąc uniknąć kryzysu związanego z sukcesją i niepokojów z tym związanych, zamierzał przekazać część władzy swojemu następcy jeszcze za życia. Jego wybór natychmiast padł na swego zaufanego wezyra i towarzysza broni – Paramesse. Wkrótce został on ogłoszony "zastępcą Jego Wysokości na Południu i Północy oraz dziedzicznym księciem w całym kraju", co równało się z wyznaczeniem go następcą tronu.

Pełne chwały i doskonałości panowanie Horemheba skończyło się, a główną rolę w jego pogrzebie pełnił Paramesse, a ten kto grzebie faraona, sam się nim staje. Tak więc Paramesse, energiczny pięćdziesięciolatek zasiadł na tronie jako Ramzes I.

Nowy władca, nie mający żadnych związków z poprzednią rodziną królewską – XVIII dynastią, zapoczątkował tym samym nowa erę w dziejach Egiptu. Zdając sobie z tego sprawę sięgnął do doświadczeń poprzednich faraonów. Za swój wzór obrał Ahmosego, założyciela XVIII dynastii, wyzwoliciela kraju i budowniczego imperium, oraz jego wybitnych potomków. Nowy władca nie zdołał jednak zrealizować swoich planów budowy potęgi Egiptu. Zmarł w niespełna półtora roku po objęciu władzy.

Jego spadkobiercą i następcą został jego syn Seti I. Dojrzały, energiczny, doskonale przygotowany przez ojca do roli władcy, Seti pragnął stać się władcą prawdziwego imperium, pragnął być nowym Totmesem III – największym zdobywcą i Amenhotepem III – najwspanialszym budowniczym. Pod jego rządami Egipt odzyskał swe znaczenie w regionie. Stał się doskonale zorganizowanym, silnym wewnętrznie państwem ze sprawnie działającą administracją, mocarstwem, z którym każdy kraj i każdy władca w regionie, musiał się liczyć.

Rodowód

Ramzes był synem Setiego (późniejszego Setiego I) i jego żony imieniem Tuja, córki Raja i jego żony Rui. Prawdopodobnie urodził się około 1304 roku p.n.e. Rodzina składała się z najstarszego syna imieniem Nebenchasetnebet (zmarłego w dzieciństwie), młodszego Ramzesa i córki Tiji oraz urodzonej później młodszej córki – Chentmire.

Zarys genealogii XIX dynastii.

Lata dorastania

Gdy Ramzes I obejmował tron faraonów, mały Ramzes miał więc około dziewięciu lat. Gdy jego ojciec, Seti dziedziczył władzę – był dziesięciolatkiem. Zaraz potem otrzymał tytuł "najstarszego syna królewskiego" oraz honorowy tytuł "głównodowodzącego wojsk". Wkrótce potem otrzymał tytuł "najstarszego syna królewskiego i kandydata na tron Geba", co równoznaczne było z ustanowieniem go następcą tronu. Prowadzący rokrocznie wojenne kampanie w Syrii, Seti I pozostawiał małego Ramzesa w pałacu. Jednakże gdy książę osiągnął wiek piętnastu lat, decyzją ojca wziął udział w kampanii libijskiej, w czwartym i piątym roku jego panowania. Kampania ta była zatem chrztem bojowym młodego księcia. Następne lata panowania Setiego I, były latami corocznych wypraw wojennych do Syropalestyny. Tym razem celem było Amurru i Kadesz. Wzorem Totmesa III, wojska egipskie popłynęły do Fenicji. W wyniku szybkiej kampanii zmusiły Amurru do poddania się i potem pomaszerowały drogą lądową i przypuściły szturm na Kadesz, zdobywając je. Książę brał udział w tych wydarzeniach, widząc odradzanie się potęgi Egiptu. Działania te przywróciły panowanie Egiptu w środkowej Syrii jedynie na krótki czas. Ziemie te zostały wkrótce utracone, po tym jak młody hetycki władca Muwatallis II odbił je z rąk egipskich. Oba mocarstwa postanowiły zawrzeć pokój, szanując nawzajem swe żywotne interesy w tym regonie. Amurru i Kadesz pozostawało w rękach Hatti, a Egiptowi przypadały w udziale porty południowej Fenicji.

Młody Ramzes, prawdopodobnie właśnie wówczas postanowił, że kiedyś tu powróci i odzyska dla Egiptu ziemie, o które teraz walczył, a które pozostały w rękach Hetytów, tak aby przywrócić imperium Totmesa III.

Współwładza

Około siódmego roku panowania Setiego I, Ramzes – syn władcy i następca tronu, wówczas prawdopodobnie siedemnastoletni młodzieniec, został, z woli swego ojca, współwładcą. Prawdopodobnie odbyło się to podczas jakiejś uroczystości lub audiencji, w obecności dostojników dworu i tłumów poddanych.

Tak oto opisuje tę chwilę sam Ramzes:

”Gdy mój ojciec ukazał się ludowi, wraz ze mną, obejmując mnie ramieniem, tak oto rzekł: – Niech ukaże się jako król, abym mógł widzieć jego piękność, póki jeszcze żyję! – Zawezwał zatem szambelanów, by włożyli mi na głowę korony. – Umieśćcie Wielką Koronę na jego głowie! – tak rzekł gdy był jeszcze a nami na ziemi – on będzie rządził tym krajem, on będzie nadzorował jego sprawy, on będzie kierował mnogim ludem. – Tak mówił gdyż wielka była jego miłość do mnie. Darował mi dwórki z królewskiego haremu, równe pięknościom pałacu; wybrał dla mnie żony i konkubiny wychowane w haremie.”

Tak oto Ramzes stał się nominalnym królem, z całym dworem i ceremoniałem temu przynależnym. Przyjął królewską tytulaturę: User Maat Re Ramessisu Meri Amon.

Dwór i rówieśnicy Ramzesa

Na krótko przed i zaraz po wyniesieniu Ramzesa do godności współwładcy, na dworze Setiego I pojawiło się wielu zdolnych młodzieńców, którzy w przyszłości będą tworzyć grono najbliższych towarzyszy i współpracowników obecnego współwładcy, a przyszłego samodzielnego władcy – Ramzesa II. Byli wśród nich:

Wspólna władza

Od początku koregencji, Seti I wprowadzał swego syna w zawiłości władzy, obarczając go częścią jej ciężaru. Obaj władcy wspólnie brali udział w wydarzeniach decydujących o losach kraju oraz kształtujących jego oblicze.

W ósmym roku panowania Setiego I, w drugim koregencji, wybuchła rewolta w Kusz. Buntownicy dążyli do zagarnięcie łupów: niewolników, bydła i zbiorów, w dolinie Nilu, w Górnym Egipcie. Seti I polecił wicekrólowi Nubii, Amen-em-ope zorganizowanie ekspedycji karnej. W szybkiej kampanii opanowano tereny objęte rewoltą, zajmując sześć jej ośrodków. Pojmano około 600 jeńców wraz z całym ich dobytkiem. Wydarzenia te zostały upamiętnione wystawieniem dwóch steli w Kusz.

Mając unormowane stosunki z Hetytami oraz ugruntowane wpływy w Syropalestynie, po stłumieniu w zarodku niepokojów w Kusz, władcy mogli skupić się na sprawach wewnętrznych państwa. Postanowiono wytyczyć szlaki i wykopać studnie w celu podjęcia eksploatacji złóż złota na pustyni, rozciągającej się pomiędzy Morzem Czerwonym, a Nilem, na wysokości Edfu. W tym celu faraon udał się osobiście na pustynię, aby samodzielnie zainicjować prace z tym związane. W tym samym czasie Ramzes zajęty był poszukiwaniem w okolicach Asuanu, odpowiedniego kamieniołomu do pozyskiwania granitu, niezbędnego do wykuwania ogromnych posągów.

Kolejne lata upłynęły na działalności pokojowej. Zbliżający się do pięćdziesiątki Seti I, coraz częściej zajmował się kierowaniem państwem ze swych rezydencji: siedziby w Memfis, pałacu w Awaris, czy też w okresie zimy, pałacu w Tebach. To prawdopodobnie w tych latach dokonał wyboru grupy ludzi, mających zarządzać wszelkimi sprawami państwa. Na stanowisko Wezyra Południa powołał około trzydziestoletniego Pasera, swego Wielkiego Szambelana, a jego ojca na stanowisko arcykapłana Amona w Tebach.

Szczególną uwagę władcy skupiali na realizacji wielkich projektów budowlanych. W Abydos prace przy budowie wielkiej świątyni zmierzały ku końcowi. Wznoszono świątynię Ozyrysa, Setiego I. Następnie Ramzes, otrzymał zgodę na budowę własnej świątyni Ozyrysa, która miała stanąć również w Abydos. W Tebach ukończono prace w wielkiej sali kolumnowej w świątyni Amona w Karnaku i trwały prace przy jej dekorowaniu. W Tebach Zachodnich trwały prace wykończeniowe w świątyni grobowej Setiego I oraz w kaplicy Ramzesa I, w której w wypukłym reliefie wykonano dekoracje obrazujące koronację młodego Ramzesa II. W Dolinie Królów trwały prace przy budowie królewskiego grobowca Setiego I. Przetrwały do naszych czasów imiona jego twórców. Byli to: przełożeni robotników, Baki i Neferhotep starszy oraz rysownicy Paj i Paszedu. W tym samym, prawdopodobnie czasie, Ramzes uzyskał zgodę ojca na rozpoczęcie budowy własnego grobowca. Większość prac prowadzonych w Tebach nadzorował Paser, któremu podlegały całe rzesze kamieniarzy, rzeźbiarzy, złotników i rysowników, nie wyłączając także budowniczych Królewskiego Grobowca. Ze swych obowiązków wywiązywał się zapewne wzorowo, o czym świadczą malowidła w jego grobowcu w Tebach Zachodnich, przedstawiające uhonorowanie go przez faraona naszyjnikiem – Złotem Zasługi.

Rodzina

Nefertari

Wraz z koronacją młody współwładca otrzymał cały dwór wraz ze świtą i haremem. Z pewnością wkrótce po ceremonii posiadał już dwie główne małżonki: Nefertari i Isetnofret. Z pewnością to Nefertari od początku grała główną rolę u boku Ramzesa. Pojawiała się u boku męża przy wszelkich oficjalnych okazjach, państwowych i religijnych. To właśnie jej wizerunki przedstawiane są na reliefach, malowidłach i posągach, w pierwszym dwudziestoleciu panowania Ramzesa. W XXI roku panowania, z okazji zawarcia traktatu z Hatti, Nefertari wymieniła kurtuazyjną korespondencję z królową hetycką – Putuhepą. W XXIV roku, z okazji inauguracji świątyń w Abu Simbel, Nefertari ukazuje się po raz ostatni. Później, po powrocie do Pi-Ramzes znika ze sceny. W związku z tym sądzi się, że zmarła prawdopodobnie w XXIV roku panowania Ramzesa lub wkrótce później. Po jej śmierci Wielką Małżonką Królewską została, pełniąca dotąd drugorzędną rolę, Isetnofret. Co więcej drugą żoną Ramzesa została jej córka Bint-Anath. Wizerunki Isetnofret pojawiają się pomiędzy XXIV a XXX rokiem panowania Ramzesa. Po śmierci Isetnofret, która nastąpiła około XXXIV roku panowania Ramzesa, Wielką Małżonką Królewską została Bint-Anath, a drugą żoną króla, córka Nefertari – Merytamon. Z biegiem lat również Bint-Anath i Merytamon zniknęły, a ich miejsce zajęła kolejna księżniczka-małżonka, Nebettaui.

Rodzina młodego Ramzesa szybko zaczęła się powiększać corocznymi narodzinami jego potomków. Obie pierwsze małżonki w ciągu kilku lat zrodziły swemu mężowi co najmniej po pięciu synów i kilka córek. Kilkoro lub kilkanaścioro jego potomków zrodziły, nieznane dziś z imion, konkubiny władcy. Zapewne również kilkoro jego potomków zmarło w niemowlęctwie.

Nefertari urodziła pierworodnego syna Amon-her-unemefa (Amonherchopszefa), a Isetnofret drugiego syna – Ramzesa. Następnym był Pre-her-unemef, zrodzony z Nefertari, a kolejnym – Chaemuaset, którego urodziła Isetnofret; najstarsza córka Bint-Anath oraz piąty syn – Montuherchopszef również zrodzeni zostali przez Isetnofret. W ciągu następnych kilku lat pojawiła się spora gromadka dzieci. M.in. czwarta córka Nefertari – MerytAmon, ósmy syn – Setemuja i trzynasty syn, Merenptah, urodzony przez Isetnofret oraz synowie Nefertari – Seti i Mery-Re starszy oraz najmłodsi synowie, również Nefertari – szesnasty syn – MeryAtum oraz jego młodszy brat – Setherchopszef.

Śmierć Setiego I

Około XV lub XVI roku panowania Setiego I, Egipt stał się stabilnym, dobrze rządzonym państwem, mającym ugruntowane stosunki zagraniczne, rządzącym rozległym terytorium, cieszącym się szacunkiem na arenie międzynarodowej, silnym militarnie i gospodarczo, posiadającym dobrze wyszkoloną armię, zdolną szybko i bezwzględnie likwidować wszelkie próby secesji. Imperium, rządzone przez dwóch ludzi: około pięćdziesięcioletniego Setiego I i jego dwudziestopięcioletniego syna, Ramzesa, rozciągało się od górzystych terenów Syrii, Palestyny i Kanaanu, poprzez bagniste rozlewiska Nilu w Delcie, dalej poprzez spalony słońcem Środkowy i Górny Egipt, aż do pustynnych krajów Wawat i Kusz w Nubii.

Egipt wypełniały wspaniałe budowle i posągi władców, wznoszone na cześć bogów i na chwałę państwa. Seti I, będący w sile wieku, zapewne myślał o wielu następnych, wspaniałych latach panowania oraz doniosłych czynach. Niestety, prawdopodobnie latem 1279 roku p.n.e., król niespodziewanie zmarł, pozostawiając swe dziedzictwo Ramzesowi, który odtąd miał być jedynym władcą.