Referendarz - historia - Polski Serwis Naukowy

Referendarz (hist.) w dawnej Polsce - urząd ustanowiony na mocy konstytucji sejmowej z 1507 r. w związku z zanikiem urzędu sędziego nadwornego.

Powoływano dwóch referendarzy: świeckiego i duchownego (osobne pary dla Korony i Wielkiego Księstwa). Starszeństwo między nimi zależało od długości czasu piastowania urzędu. Referendarzy koronnych oficjalnie powołał Zygmunt I. Referendarzy litewskich Zygmunt August.

Referendarze urzędowali stale przy królewskim dworze (nie mogli się z niego oddalać). Do ich obowiązków należało przyjmowanie od ludności próśb i skarg, które następnie referowali (stąd ich nazwa) kanclerzom i królowi. Referendarze uczestniczyli w sądach królewskich: asesorskim, relacyjnym i sejmowym, referując sprawy i prowadząc w nich rejestr spraw.

Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) – istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.

Sąd asesorski, asesoria – sąd królewski w I Rzeczypospolitej. Powstał w XVI w. Przewodniczył w nim kanclerz lub w jego zastępstwie podkanclerzy, asesorami byli referendarze i urzędnicy królewskiej kancelarii. Orzekał w sprawach gdy stroną pozwaną było miasto rządzące się prawem magdeburskim lub chełmińskim albo mieszczanin pochodzący z takiego miasta, a także w sprawach tyczących się dóbr i dochodów królewskich. Wobec słabości sądownictwa dawnej Rzeczypospolitej, sąd asesorski uchodził za najbardziej kompetentny i bezstronny.

W ósmym dziesiątku lat XVI w. referendarze stali się urzędnikami sądowymi prowadząc sądy referendarskie, których celem było rozstrzyganie sporów chłopów z dóbr królewskich z dzierżawcami lub ze starostami. Sądem wyższym dla sądu referendarskiego była Asesoria.

W II poł. XVIII wieku spośród referendarzy wybierano sekretarzy Rady Nieustającej i jej Departamentu Interesów Cudzoziemskich. W Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim referendarz był funkcjonariuszem pomocniczym Rady Stanu, zajmujący się przygotowywaniem projektów o charakterze sądowym i administracyjnym. Od XIX w. referendarzem tytułowano różnego rodzaju urzędników państwowych.

Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae) – termin określający instytucję państwa polskiego w późnym średniowieczu, rozumianą zgodnie z koncepcją niezależności instytucji państwa od osoby monarchy. Zarazem nazwa ideologii politycznej wyrażającej się nowym sposobie postrzegania władzy, powstałej pod wpływem koncepcji płynących z Czech i Węgier.

Rada Nieustająca, zwana już przez ówczesnych Zdradą Nieustającą (za twórcę tego określenia uważa się posła Szamockiego), najwyższy organ władzy rządowo-administracyjnej w I Rzeczypospolitej powołany pod wpływem Katarzyny II przez Sejm Rozbiorowy w roku 1775. Utworzona według projektu ambasadora rosyjskiego Ottona Magnusa von Stackelberga na wzór kontrolowanej przez Rosjan szwedzkiej Rady Państwa. [1].

Zobacz też

Referendarz koronny

Referendarz litewski