Położenie Sudanu Południowego

Referendum niepodległościowe w Sudanie Południowym – głosowanie odbywające się w dniach 9-15 stycznia 2011 roku w sprawie podziału Sudanu na część południową i część północną. Jest ono wynikiem ustaleń pokojowych z 2005, podjętych na zakończenie ponad dwudziestoletniej wojny domowej w Sudanie.

Konflikt północ-południe i porozumienie pokojowe

Sytuacja w Sudanie po wojnie domowej:

     Sudan Północny (w tym Darfur - kolor zielony)

     Sudan Południowy (referendum w 2011)

     Abyei (referendum w 2011)

     Kordofan Południowy i Nil Błękitny (powszechne konsultacje)

Secesja (łac. secessio = oddzielenie się) – odłączenie się, zerwanie z czymś, wyodrębnienie się nowego państwa bez upadku dotychczasowego. W znaczeniu historycznym, w starożytnym Rzymie (w V–III w. p.n.e.) – wielokrotne opuszczanie Rzymu przez plebejuszy jako demonstracja przeciwko patrycjuszom. W dziejach Stanów Zjednoczonych – w latach 1860–1861 – wystąpienie 11 stanów południowych, które utworzyły Skonfederowane Stany Ameryki, co spowodowało tzw. wojnę secesyjną 1861–1865. W historii Polski w 1920 Litwa Środkowa dokonała secesji z Litwy, by w 1922 Sejm Wileński włączył Wileńszczyznę do II Rzeczypospolitej. W 2006 secesji od Serbii po referendum niepodległościowym dokonała Czarnogóra. W roku 2008 secesję ogłosiło Kosowo.
Kolonializm - polityka państw rozwiniętych gospodarczo polegająca na utrzymywaniu w zależności politycznej i ekonomicznej krajów słabo rozwiniętych, wykorzystywaniu ich zasobów ludzkich i surowcowych. Początki kolonializmu wiążą się z okresem wielkich odkryć geograficznych przełomu XV i XVI wieku.

 Osobny artykuł: II wojna domowa w Sudanie.

Sudan od czasu uzyskania niepodległości w 1956 zmagał się z wieloletnim konfliktem wewnętrznym między północną częścią kraju a południem. Podłoże konfliktu stanowiły różnice etniczne i religijne, gdyż północ kraju zamieszkana jest przez ludność arabską (muzułmańską), a południe przez ludność murzyńską (chrześcijańską i animistyczną). Pierwszy konflikt (I wojna domowa w Sudanie) wybuchł już w 1955 roku i trwał do czasu podpisania porozumienia pokojowego w Addis Abebie w 1972. Jednakże w 1983 roku doszło do wznowienia walk. Osią sporu był podział władzy i bogactw naturalnych między dwoma rejonami państwa, a także rola religii w państwie i dążenie południa do samostanowienia. Walki z wojskami rządowymi prowadziła Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (SPLA), do liderów której należeli John Garang i Salva Kiir Mayardit. W wyniku trwającego 21 lat konfliktu zginęło przeszło 2 mln osób, ponad 4 mln opuściło swoje domy, a ponad 600 tys. opuściło Sudan i szukało schronienia w państwach sąsiednich.

W wyniku mediacji ze strony Międzyrządowej Władzy ds. Rozwoju (ang. Intergovernmental Authority on Development, IGAD), organizacji grupującej państwa z rejonu Afryki Wschodniej, rząd Sudanu na czele z prezydentem Omarem al-Baszirem i SPLA 9 stycznia 2005 podpisali w Nairobi całościowe porozumienie pokojowe (Comprehensive Peace Agreement). Zgodnie z nim w Sudanie wprowadzony został 6-letni okres przejściowy (liczony od 9 lipca 2005, wcześniej obowiązywał półroczny okres poprzedzający go), w czasie którego Sudan Południowy miał posiadać szeroką autonomię z własnym parlamentem i prezydentem, który z urzędu objął także stanowisko wiceprezydenta Sudanu. W tym czasie w Sudanie miały zostać przeprowadzone wybory powszechne. Na koniec okresu przejściowego miało natomiast odbyć się referendum pod międzynarodowym nadzorem, zorganizowane wspólnie przez rząd Sudanu i Ludowy Ruch Wyzwolenia Sudanu (SPLM) dla ludności Sudanu Południowego, w celu potwierdzenia jedności kraju bądź zadecydowania o secesji.

Porozumienie pokojowe z 2005 roku przewidywało równoczesną z referendum w Sudanie Południowym organizację drugiego referendum w regionie Abyei. W okresie przejściowym ten zasobny w ropę naftową region posiadał "specjalny status administracyjny". Jego mieszkańcy na drodze głosowania mieli zadecydować o zachowaniu tego statusu i pozostaniu przy północy bądź o przyłączeniu się do południa. W celu wyznaczenia dokładnych granic regionu miała zostać powołana komisja graniczna (Abyei Boundaries Commission), a w celu przeprowadzenia głosowania komisja referendalna (Abyei Referendum Commission), której kompetencją miało być również wyznaczenie kryteriów uprawniających do udziału w głosowaniu. W stanach Kordofan Południowy i Nil Błękitny miały odbyć się natomiast "powszechne konsultacje", przeprowadzone poprzez parlamenty stanowe i powołane przez nie komisje. Na ich podstawie rząd centralny Sudanu miał podjąć ewentualne decyzje o "naprawie procedur potrzebnych na wierne wdrożenie postanowień porozumienia pokojowego".

Negocjacje na temat organizacji referendum

Od czasu podpisania pokoju na terenie Sudanu Południowego dochodziło do walk i wybuchów przemocy na tle etnicznym, które spowodowały tysiące ofiar śmiertelnych. Władze południa oskarżały władze z północy o podsycanie niepokojów, zbrojenie i finansowanie rebeliantów, czemu te konsekwentnie zaprzeczały. Starcia stanowiły zagrożenie dla procesu pokojowego i utrudniały przygotowania do referendum. W samym tylko roku 2009 w wyniku przemocy, głównie w stanie Dżunkali, zginęło co najmniej dwa tysiące osób.

Na przełomie kwietnia i maja 2008 roku w Sudanie przeprowadzony został niezbędny do stworzenia rejestru wyborców spis ludności. Pełne wyniki spisu zostały opublikowane w kwietniu 2009. Według nich terytorium Sudanu Południowego zamieszkiwało 8,2 mln osób. Władze Sudanu wyraziły wątpliwości co do tej liczby, uznając ją za zaniżoną. Ich zdaniem liczba ludności Sudanu Południowego mogła stanowić ok. 1/3 ludności całego Sudanu, tj. 11–13 mln osób.

W czerwcu 2009, z inicjatywy Stanów Zjednoczonych, władze północy i południa powołały trójstronną komisję w celu przeglądu i rozwiązania problemów związanych z implementacją porozumienia pokojowego z 2005. 19 sierpnia 2009, w obecności wysłannika USA Scotta Grationa, podpisały natomiast porozumienie o współpracy w realizacji postanowień układu pokojowego, w tym przygotowań wyborczych. We wrześniu 2009 strony rozpoczęły serię rozmów na ten temat. Były one prowadzone na szczeblu wiceprezydentów: wiceprezydenta Sudanu Alego Osmana Tahy oraz wiceprezydenta Sudanu Południowego Rieka Machara. Ich celem było wypracowanie prawa umożliwiającego organizację referendum. Do punktów spornych należały m.in. kwestie procentu głosów wymaganych dla secesji bądź jedności, osób uprawnionych do głosowania, a także ustalenie zasad procesu postreferendalnego, w tym podziału długu publicznego w przypadku secesji. Na początku września 2009 strony zdołały porozumieć się w sprawie 6 z 9 punktów przedstawionych w agendzie rozmów (składu komisji referendalnej, statusu obserwatorów, kwestiach bezpieczeństwa, rejestracji wyborców, systemu głosowania i ogólnej definicji uprawnionych do głosowania). Nierozstrzygniętą sprawą pozostawała nadal liczba głosów potrzebnych do wyboru jednej z dwóch opcji. Północ opowiadała się za progiem 75% oddanych głosów, czemu sprzeciwiał się SPLM. Drugą sprawą była kwestia podziału uprawnień pomiędzy komisję referendalną z siedzibą w Chartumie, a jej oddziałem w Dżubie. Strony były podzielone także w sprawie terytorium, na którym miało się odbyć głosowanie. Południe optowało za jego organizacją wyłącznie na obszarze Sudanu Południowego, natomiast przedstawiciele z północy domagali się głosowania na obszarze całego Sudanu.

16 października 2009 wiceprezydent Taha i wiceprezydent Machar ogłosili osiągnięcie porozumienia w sprawie ustawy referendalnej i zakończenia rozmów. Według nich, do wyboru jednej z dwóch opcji (secesja lub jedność) wymagana miała być zwykła większość głosów (co najmniej 50%+1) oraz udział ponad 2/3 uprawnionych do głosowania. Głosowanie miało odbyć się na terenie całego Sudanu.

1 listopada 2009 prezydent Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit po raz pierwszy w zdecydowany sposób opowiedział się za secesją prowincji. Stwierdzając, że władze uszanują każdy wybór obywateli, oznajmił, iż głosowanie za jednością będzie oznaczać dla mieszkańców Sudanu Południowego bycie obywatelami drugiej kategorii we własnym państwie, natomiast głosowanie za secesją zapewni im wolność w niepodległym kraju.

13 grudnia 2009 prezydent Sudanu Omar al-Baszir i prezydent Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit, w czasie posiedzenia rządu centralnego, przyjęli projekt Ustawy w sprawie Referendum w Sudanie Południowym (Southern Sudan Referendum Act 2009). 29 grudnia 2009 ustawę przyjęło Zgromadzenie Narodowe. Weszła ona życie w dniu podpisania przez prezydenta al-Baszira 31 grudnia 2009.