Reforma uwłaszczeniowa Aleksandra II – jedna z wielkich reform przeprowadzonych w Rosji przez cara Aleksandra II. Weszła w życie w 1861 po kilkuletnich przygotowaniach. Na jej mocy 22 558 748 chłopów rosyjskich zyskało wolność osobistą: nie mogli być już przedmiotem transakcji kupna i sprzedaży, zastawu i darowizny. Właściciele ziemscy stracili prawo do dowolnego przesiedlania i karania chłopów. Z kolei chłopi otrzymali prawo podejmowania aktywności przemysłowej i handlowej, zawierania umów, kształcenia się, zawierania związków małżeńskich, nabywania dóbr, przechodzenia do stanów mieszczańskiego i kupieckiego.

Obawiając się zamieszek, niekontrolowanych przemieszczeń całych grup chłopów, masowego porzucania przez nich pracy w rolnictwie i trudności z poborem podatków, władze rosyjskie przypisały chłopów do wiejskich wspólnot. Tylko one mogły wykupywać nadziały ziemi przekazywane chłopom przez dotychczasowych właścicieli. Gminy wydawały również zezwolenia na dłuższy wyjazd ze wsi; wystąpienie ze wspólnot wiązało się do 1893 ze skomplikowaną procedurą, zaś po tej dacie stało się całkowicie niemożliwe.

Tło historyczne

Zdaniem Richarda Pipesa tendencje zmierzające ku likwidacji instytucji poddaństwa chłopów były zauważalne w Rosji już w II poł. XVIII wieku. Autor ten wskazuje, że zastrzeżenia co do poddaństwa mieli carowie Aleksander I i Mikołaj I, ich doradcy, jak i czołowi politycy zarówno liberalni, jak i narodowo-konserwatywni. Najpowszechniejszym argumentem, jaki był z kolei wysuwany przez zwolenników utrzymania poddaństwa było przekonanie, iż chłopi rosyjski nie są gotowi do korzystania z wolności. Zdaniem Pipesa głównym powodem, dla którego do uwłaszczenia chłopów doszło dopiero po stu latach od uwidocznienia się tendencji abolicjonistycznych była niechęć do rozdrażnienia właścicieli chłopów - 100 tys. rosyjskich posiadaczy. Zdaniem Lincolna w 1850 większość wykształconych Rosjan była skłonna do poparcia uwłaszczenia chłopów, nie wyobrażała sobie jednak, by taka decyzja mogła zapaść od razu. W guberniach bałtyckich emancypację chłopów przeprowadzono w latach 1816-1819. Mikołaj I uważał, że poddaństwo chłopów jest złem, jednak jego likwidacja zburzyłaby panujący w kraju pokój wewnętrzny.

O ostatecznym zniesieniu poddaństwa zdecydowały czynniki polityczne - po klęsce Rosji w wojnie krymskiej upadło powszechne przed nią przekonanie, jakoby samodzierżawie w istniejącej w Rosji formie było w stanie militarnie bronić kraju przed wrogami zewnętrznymi, lub też niepokojami wewnętrznymi. Poczucie zwątpienia we własne siły skłoniło administrację carską do krytycznej oceny instytucji państwowej, co z kolei doprowadziło do wniosku, że poddaństwo jest zjawiskiem negatywnym. Pipes odrzuca wpływ czynników ekonomicznych na decyzję o uwłaszczeniu, twierdząc za Piotrem Struwe, że bezpośrednio przed zniesieniem poddaństwa oparty na nim system gospodarczy osiągał bardzo dobre wyniki gospodarcze.