Regimentarz - Polski Serwis Naukowy

Jeden z Regimentarzy - Jeremi Wiśniowiecki

Zobacz w Wikiźródłach hasło Regimentarz w Encyklopedii staropolskiej

Regimentarz (łac. regimen – kierowanie, rządzenie) – w Rzeczypospolitej XVII–XVIII w. zastępca hetmana lub mianowany przez hetmana, króla albo sejm dowódca wydzielonej grupy wojsk, sprawujący swe funkcje okresowo, kiedy hetmani nie mogli wykonywać swoich obowiązków. W XVII w. regimentarzem nazywano także dowódcę pospolitego ruszenia podczas nieobecności właściwego kasztelana czy wojewody. Dowódców wojsk konfederackich nazywano regimentarzami generalnymi.

Wojewoda (łac. palatinus) – w dzisiejszych czasach w Polsce jest to terenowy organ administracji rządowej w województwie i zwierzchnik zespolonej administracji rządowej na terenie województwa.

Stanisław Koniecpolski herbu Pobóg (ur. 9 lutego 1591 [1] , zm. 11 marca 1646) – książę (od 1637), hetman wielki koronny od 1632, hetman polny koronny od 1618, kasztelan krakowski od 1633, wojewoda sandomierski od 1625, starosta żarnowiecki od 1611 i wieluński od 1607. Syn wojewody sieradzkiego Aleksandra. Jeden z największych wodzów I Rzeczypospolitej. Zwycięzca spod Martynowa (1624), Hamersztynu (1627), Trzciany (1629), Ochmatowa (1644).

Jednym z pierwszych regimetarzy mianowano w 1623 roku Stefana Chmieleckiego, mającego zastępować hetmana polnego koronnego Stanisława Koniecpolskiego w obronie Ukrainy przed najazdami Tatarskimi podczas jego pobytu w niewoli tureckiej po klęsce cecorskiej.

W czasie wojny polsko-rosyjskiej 1632-1634 król Władysław IV mianował regimentarzem Aleksandra Gosiewskiego jednocześnie wzywając obu hetmanów litewskich Lwa Sapiehę i Krzysztofa Radziwiłła na sejm koronacyjny, lecz rozkaz ten został zignorowany.

Janusz Radziwiłł (młodszy) herbu Trąby (ur.12 grudnia 1612, w Popieli, zm. 31 grudnia 1655, w Tykocinie) – hetman wielki litewski od 1654, wojewoda wileński od 1653, starosta generalny żmudzki i hetman polny litewski od 1646, podkomorzy wielki litewski od 1633, starosta kamieniecki, kazimierski, sejwejski.

Dymitr Jerzy Wiśniowiecki herbu Korybut (ur. 19 grudnia 1631 w Wiśniowcu, zm. 28 lipca 1682 w Lublinie) – kasztelan krakowski od 1680, wojewoda krakowski od 1678, hetman wielki koronny od 1676, hetman polny koronny od 1668, wojewoda bełski od 1660, strażnik polny koronny od 1658, starosta białocerkiewski, kamionacki, solecki, strumiłowski, brahiński, lubomelski.

W 1648 roku, gdy hetman wielki koronny Mikołaj Potocki i hetman polny koronny Marcin Kalinowski na skutek klęski korsuńskiej dostali się do niewoli – wówczas powołano trzech regimentarzy: Mikołaja Ostroroga, Ostrogskiego-Zasławskiego i Aleksandra Koniecpolskiego, później zamiast nich Jeremiego Wiśniowieckiego i Andrzeja Firleja, a w roku następnym regimentarzami zostali: Stanisław Lanckoroński oraz ponownie Koniecpolski i Firlej.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Konfederacja dzikowska – konfederacja generalna zawiązana 5 listopada 1734 w Dzikowie pod Tarnobrzegiem, utworzona na wezwanie króla-elekta Stanisława Leszczyńskiego, który wobec połączonej interwencji wojsk saskich i rosyjskich na korzyść Augusta III, uszedł do Królewca. Marszałkiem generalnym konfederacji został starosta jasielski Adam Tarło. Na czele wojsk konfederackich stanął regimentarz Józef Potocki.

W okresie Potopu, w związku z przejściem na stronę Szwedów hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła, regimentarzem w latach 1655–1656 był Paweł Sapieha. W Koronie również zabrakło hetmanów (Stanisław Rewera Potocki i Stanisław Lanckoroński) i dowódców (Aleksander Koniecpolski, Dymitr Wiśniowiecki, Jan Sobieski), którzy przysięgli wierność Karolowi Gustawowi. W tej sytuacji regimentarzem został mianowany Stefan Czarniecki, który nawet po powrocie wszystkich dowódców wojskowych pozostał na stanowisku z powodu wyjątkowo dużej masy wojska potrzebnej do walki ze Szwedami i na wojnie z Rosją.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Mikołaj Ostroróg herbu Nałęcz (1593 - 1651), poseł sejmowy z województw ruskiego i bełskiego, marszałek sejmu koronacyjnego 1633, stolnik wielki koronny 1634, krajczy wielki koronny 1636, podczaszy wielki koronny 1638, starosta tykociński 1645 i buski 1646, jeden z trzech regimentarzy wojsk koronnych 1648-1649.

Czasami zdarzało się, że sam hetman powoływał regimentarza, gdy z różnych powodów nie mógł dowodzić osobiście. Tak uczynił Jan III Sobieski, który w 1666 mianował regimentarzem Sebastiana Machowskiego, a w 1672 Stanisława Karola Łużeckiego. Od końca XVII wieku, gdy wojsko zaczęło być dzielone na partie i dywizje, powoływani na dowódców regimentarze z hetmańskiego nadania stali się częstym przypadkiem.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.

Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

Konfederacja dzikowska i barska miały regimentarzy generalnych, którzy dowodzili całą siłą zbrojną konfederacji. W konfederacji barskiej regimentarze ziem i województw byli wojskowymi zastępcami marszałków ziemskich i wojewódzkich.

Ostatni raz w dziejach regimentarze pojawili się podczas powstania listopadowego, kiedy to w 1830 roku dwóm regimentarzom powierzono organizację nowych formacji wojskowych.

Przypisy

„Regimentarz” [W:] Mała Encyklopedia Wojskowa, 1967, Wydanie I, Tom III
Leszek Podhorodecki: Chanat krymski i jego stosunki z Polską w XV-XVII w. Warszawa: Książka i Wiedza, 1987, s. 143. ISBN 83-05-11618-2.
Henryk Wisner: Rzeczpospolita Wazów. Wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego, dyplomacja, varia. T. 2. Warszawa: PAN, 2004, s. 43. ISBN 83-89-72902-4.
↑ Jan Wimmer: Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku. Warszawa: MON, 1965, s. 343.
Paweł Skworoda: Wojny Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze Szwecją. Warszawa: Trio, 2007, s. 108. ISBN 978-83-74-36131-6.
Tadeusz Korzon: Dzieje wojen i wojskowości w Polsce. Lwów: Ossolineum, 1923, s. 375-377.