Republika Ostrowiecka – masowe wystąpienia podczas rewolucji 1905–1907 w Królestwie Polskim, które objęły Ostrowiec, Iłżę, Ćmielów i okolice. Rozpoczęły się od strajków o charakterze płacowym, potem przybrały charakter antyrosyjski. Kulminacją fali strajków, wieców i manifestacji ulicznych, było proklamowanie 27 grudnia 1905 Republiki w mieście i sąsiednich powiatach. U jej steru stanął Ignacy Boerner – bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego. Wezwano do strajku, likwidacji carskiej administracji, organizowania milicji ludowej, tworzenia samorządu rewolucyjnego oraz konfiskaty broni. Republika upadła w połowie stycznia 1906 po wkroczeniu do Ostrowca rosyjskich pułków piechoty z artylerią.

Sytuacja przed powstaniem Republiki

Lokalne koło Polskiej Partii Socjalistycznej powstało w Ostrowcu w 1895, w czasie strajku pracowników Zakładów Ostrowieckich. Na jego czele stanął robotnik Stanisław Laskowski. W 1900, na skutek nasilonej działalności konspiracyjnej, do Ostrowca przeniesiono z Sandomierza, rejonowy zarząd żandarmerii. Z powodu ogólnego kryzysu w hutnictwie na początku XX w. pogorszyły się warunki życia pracowników oraz ich rodzin. W 1903 doszło do strajku w kilku wydziałach huty. Aresztowanych zostało 250 pracowników, a pięciu z nich zesłano na Sybir.

W 1903 kierownictwo w komitecie lokalnym PPS, przekształconym w Ostrowiecki Komitet Robotniczy (OKR), objął inż. Ignacy Boerner. OKR podlegały koła terenowe w Denkowie i Kunowie oraz komitety fabryczne w Klimkiewiczowie, Częstocicach, Ćmielowie i Bodzechowie.

Po wybuchu rewolucji na początku 1905, OKR PPS rozpowszechnił w okolicznych zakładach, odezwy wzywające do strajku powszechnego. Zawierały one zarówno postulaty ekonomiczne jak i polityczne. W pierwszych dniach lutego, do strajku przystąpiło 4 tys. pracowników z Klimkiewiczowa, Ćmielowa, Częstocic i Bodzechowa oraz okolicznych tartaków i cegielni. Strajk trwał trzy dni, podczas których miały miejsce wiece i manifestacje uliczne. W okolice Ostrowca skierowane zostały trzy szwadrony rosyjskiego wojska. W kolejnych miesiącach strajk ogarnął trzy kopalnie znajdujące się na terenie gminy Częstocice. Strajkowali także fornale z okolicznych majątków ziemskich. Strajk pracowników huty w Bodzechowie poparła miejscowa służba dworska. W następstwie strajków spełnione zostały najmniej kosztowne żądania robotników. Otwarto nowe ochronki i szkoły, m.in. dla dzieci górników w Jędrzejowicach.

W mieście narastało napięcie polityczne. W czasie świąt wielkanocnych pod ostrowieckim kościołem św. Michała kamieniami obrzucono patrol policyjny. Z tłumu padały antyrosyjskie okrzyki. Świątynia została otoczona przez wojsko. W następstwie tych wydarzeń miasto opuścił rosyjski burmistrz Wasyl Marin z żoną Nadieżdą.

Ostrowiec i trzy sąsiednie powiaty: opatowski, sandomierski i iłżecki zostały wyodrębnione z okręgu radomskiego PPS, jako podokręg ostrowiecki. Było to spowodowane znacznym rozwojem ruchu robotniczego w tym rejonie. Podlegające komitetowi ogniwa fabryczne, osiedlowe i wiejskie liczyły łącznie przeszło 350 członków. Na czele podokręgu stanął Ignacy Boerner. Wśród ludności żydowskiej Ostrowca działało natomiast ogniwo Socjalistycznej Partii Robotniczej "Bund", z urzędnikiem gminy żydowskiej, Dawidem Fraenklem na czele.

Do masowych manifestacji doszło 1 maja 1905. Przed kościołem w Ostrowcu zebrało się około 2 tys. ludzi, którzy z transparentami i śpiewem wyruszyli w kierunku lasu na Piaskach, gdzie odbył się wiec. Pochód przeszedł następnie przez Kuźnię i Paulinów, obok stacji kolejowej i wrócił do miasta. Podobne manifestacje miały miejsce tego dnia w Bodzechowie i Ćmielowie.

Tego samego dnia w godzinach popołudniowych doszło do kolejnych manifestacji. Pochody z Ostrowca, Ćmielowa i Bodzechowa wyruszyły na swoje spotkanie. W okolicach cmentarza na ul. Denkowskiej siły rosyjskie podjęły próbę zatrzymania pochodu. Naczelnik powiatu na czele 143 żołnierzy piechoty i dragonów usiłował zmusić demonstrantów do rozejścia się, pod groźbą otwarcia ognia. Wobec zdecydowanej postawy manifestantów, zmuszony był do ustąpienia, wraz z wojskiem. Na wiecu, który odbył się na ostrowieckim rynku, zebrało się łącznie 8 tys. osób. Po wiecu mieszkańcy Ostrowca towarzyszyli manifestantom z Bodzechowa i Ćmielowa, na drodze przez Karolinów, Klimkiewiczów i Ostrówek.

11 czerwca odbył się zwołany przez PPS wiec w lesie pod Przyborowem, na którym zgromadziło się 5 tys. osób. 12 czerwca w lesie na Bielinach miało miejsce zebranie 300 działaczy PPS z czterech największych zakładów rejonu. Pod koniec czerwca 1905 powstał Związek Zawodowy Metalowców. Do powołanej z inicjatywy OKR organizacji przystąpiło 500 pracowników Zakładów Ostrowieckich.

W Ostrowcu uaktywniła się lokalna struktura Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. Na czele ostrowieckiej endecji stali: urzędnik ZO Adam Mrozowski, ostrowiecki proboszcz ks. Jan Naulewicz oraz lekarz Jan Głogowski. W mieście i okolicach działały także struktury Bundu, Stronnictwa Postępowo-Demokratycznego, Narodowego Związku Robotniczego oraz Narodowo-Demokratycznego Związku Młodzieży Robotniczej "Kiliński". Wśród ziemiaństwa wpływy zdobywało Stronnictwo Polityki Realnej. Bierny opór wobec władz stosowali niektórzy księża kościoła rzymskokatolickiego. Przedstawiciele tych stronnictw i instytucji uczestniczyli w antyrosyjskich manifestacjach organizowanych przez OKR PPS.

W 1905 w rejonie Ostrowca działały grupy bojowe OKR: ostrowiecka licząca 50 osób i dwie ćmielowskie liczące 20 osób. Przeprowadziły one m.in. ataki na kasę powiatową w Opatowie, na skład dynamitu kopalni Zygmunt oraz na koszary wojskowe w Ostrowcu. Niezależnie od nich działały bojówki Bundu, Narodowego Związku Robotniczego oraz zwalczana przez PPS bojówka anarchistyczna.