Wymowa restytuowana łaciny zwana też restitutą (łac. pronuntiatio restituta) nawiązująca do zwyczajów artykulacyjnych epoki klasycznej (I w. p.n.e. – I w. n.e.) została ustalona na podstawie badań lingwistyki porównawczej, inskrypcji (zwłaszcza wielojęzycznych), świadectw starożytnych gramatyków oraz analizy tekstów literackich.

Wymowa restytuowana jest niemal całkowicie zgodna z obecnie używaną łacińską pisownią (która, trzeba nadmienić, jest również restytuowana). Trzeba jednak zauważyć, że ponieważ alfabet został odziedziczony, a nie stworzony przez Rzymian, niektóre dźwięki są notowane tylko w przybliżeniu.

Wymowę restytuowaną definiuje się zazwyczaj jako reguły stanowiące zbiorek odstępstw od wymowy tradycyjnej. Dlatego niektóre z jej przepisów mogą się wydawać zbędne, szczególnie w tych miejscach, gdzie podkreślana jest – pozornie niepotrzebnie – jej zgodność z pisownią.

Wymowa

Samogłoski

Samogłoski 'a', 'e', 'i', 'o', 'u' wymawia się tak, jak w języku polskim. Samogłosek długich i krótkich albo nie odróżnia się wcale (co jest odstępstwem od zwyczajów klasycznych) albo, jeśli się je odróżnia, powinny się różnić od swych krótkich odpowiedników wyłącznie długością, a nie barwą. 'y' wymawiamy jak niemieckie 'ü' (u umlaut, IPA [y]). Jest to dźwięk pośredni pomiędzy 'u' a 'i' (układamy usta jak do 'u', a wymawiamy 'i').

Dwugłoski

Dwugłoski 'ae', 'oe', 'au', 'eu', 'ei', 'ui' wymawiać należy tak, żeby były słyszalne obydwa elementy i w tej kolejności, w jakiej są napisane. W praktyce dwugłoski 'au', 'eu', 'ei', 'ui' wymawia się tak, jak (odpowiednio) polskie 'ał', 'eł', 'ej', 'uj'.

Trudniejsze w artykulacji są dwugłoski 'ae' i 'oe'. Wymawia się je odpowiednio w sposób zbliżony do polskiego aj i oj, bardziej jak niemieckie ei (w wyrazie leider) oraz niemieckie eu (w wyrazie Europa) – chodzi o rozszerzenie drugiego elementu dyftongu w kierunku 'e'.

Trzeba zaznaczyć, że wymowa 'ae' i 'oe' jako czysto polskiego 'aj' i 'oj' jest dopuszczalna, ale archaizująca (nawiązuje do artykulacji II w. p.n.e. i czasów wcześniejszych).

Półsamogłoski

Spółgłoski

W łacinie klasycznej nie występowały następujące dźwięki:

1. spółgłoski zwarto-szczelinowe (c, cz, dż)
2. spółgłoski szczelinowe dźwięczne (z, ż)
3. spółgłoska szczelinowa, wargowo-zębowa, dźwięczna 'w'

W transkrypcji wyrazów greckich (i bardzo sporadycznie – pisowni wyrazów rodzimych) spotykamy też następujące połączenia:

W praktyce spółgłoski aspirowane ('ch', 'ph', 'th') mogą być dla polskiego ucha trudno odróżnialne od nie aspirowanych [k], [p] i [t]. Dlatego dla podkreślenia przydechu dopuszczalna jest wymowa [kch], [pch] i [tch].

Postawiona za spółgłoską samogłoska 'i' nie zmiękcza jej i nie jest znakiem zmiękczenia. Innymi słowy układ 'spółgłoska + i' zawsze tworzy sylabę, inaczej niż w języku polskim (np. ratio dzieli się na sylaby ra-ti-o, a 't' należy tu wymawiać twardo).

Spółgłoski podwojone (tzw. geminaty) zawsze wymawiany podwójnie, a ściślej to z przytrzymaniem, tak jak w polskim 'wiNNy': accola wym. akkola (z akcentem na ak).

W wymowie restytuowanej nazwisko Cezara (Caesar) wymawia się kajsar; od tego właśnie wyrazu pochodzi zresztą niemieckie Kaiser.

Akcent

Taki sam, jak w łacinie klasycznej.

Zobacz też