Rewolucja Xinhai (chin. 辛亥革命; pinyin: Xīnhài Gémìng) – wydarzenia, które rozegrały się w Chinach pomiędzy 10 października 1911 a 12 lutego 1912 roku.

Rewolucja Xinhai doprowadziła do proklamowania Republiki Chińskiej i obalenia dynastii Qing. Nazwa rewolucji pochodzi od nazwy roku w sześćdziesięcioletnim cyklu chińskiego kalendarza.

Rocznica wybuchu rewolucji jest obchodzona jako święto państwowe Republiki Chińskiej.

Tło historyczne wybuchu rewolucji

W wyniku wojen opiumowych Chiny stały się zależne od obcych mocarstw. Pod koniec XIX wieku pojawiło się również zagrożenie ze strony modernizującej się Japonii. W 1894 dążący do przejęcia zwierzchności nad Koreą Japończycy sprowokowali wybuch wojny chińsko-japońskiej. Chiny, bezradne w obliczu japońskiej potęgi podpisały w kwietniu 1895 traktat pokojowy, na mocy którego przekazano Japonii zwierzchnictwo nad Koreą i odstąpiono Japonii wyspę Tajwan wraz z Peskadorami. Chiny musiały również zgodzić się na wysoką kontrybucję. Klęska w wojnie z Japonią rozpoczęła proces podziału Chin na strefy wpływów. W roku 1897 Niemcy otrzymały Qingdao. Rok później Chiny podpisały z Imperium Rosyjskim traktat o budowie kolei transmandżurskiej, na mocy którego cała Mandżuria znalazła się w rosyjskiej strefie wpływów, zaś porty Dalian i Lüshun znalazły się pod bezpośrednim władaniem Rosji. W tym samym roku Wielka Brytania zajęła port w Weihaiwei i utworzyła własną strefę wpływów obejmującą dorzecze Jangcy. W strefie wpływów francuskich znalazła się część prowincji Guangdong. W miastach na wschodnim wybrzeżu rozpoczął się proces tworzenia stref dla cudzoziemców i otwierania ich na handel zagraniczny.

Chiny nadal były tradycyjnym, zorganizowanym ściśle według zasad konfucjańskich społeczeństwem, zamkniętym na jakiekolwiek próby reform. Elitą sprawującą rządy w państwie była nieliczna garstka Mandżurów, zaś Chińczycy na znak poddaństwa musieli nosić długie warkocze. Próba reformy kraju podjęta w 1898 przez cesarza Guangxu (Sto dni reform) zakończyła się odsunięciem cesarza od władzy przez stronnictwo skupione wokół cesarzowej wdowy Cixi i represjami wobec reformatorów.

Klęska reform doprowadziła do wyjazdu wielu reformatorów za granicę, a także powstania w kraju wielu nielegalnych stowarzyszeń. W 1899 wybuchło antymandżurskie i antycudzoziemskie powstanie bokserów. Powstańcom udało się opanować Pekin, jednak na skutek postawy cesarzowej Cixi oraz zbrojnej interwencji mocarstw zachodnich powstanie zostało stłumione w 1901.

Klęską powstania bokserów, zakończona nałożeniem na Chiny olbrzymiej kontrybucji spowodowała w Chinach wielki wstrząs. Jeszcze w czasie trwania powstania, 29 stycznia 1901 roku, cesarzowa Cixi wydała edykt reformatorski, która stała się fundamentem Nowej Polityki. Rozpoczęła się powolna modernizacja kraju, rozpoczęta modernizacją armii i zapoczątkowaną zniesieniem we wrześniu 1905 roku egzaminów urzędniczych reformą oświaty. Zreformowano administrację, tworząc nowe ministerstwa (ich poprzednia liczba nie zmieniała się od czasów dynastii Tang), zaczęto ograniczać wszechwładzę Mandżurów. Pojawił się także ruch konstytucyjny.

Dawna opozycja antymandżurska, związana z konserwatywnymi i antycudzoziemskimi grupami skupionymi wokół różnych buddyjskich i taoistycznych sekt przestała istnieć wraz z klęską bokserów. Zwolennicy reform usunięci w 1898 roku opowiadali się jedynie za reformą systemu, nie występując przeciwko władzy. Nie byli także grupą wpływową, ograniczając się głównie do kilku ośrodków chińskiej diaspory. W tej sytuacji narodziła się nowa, nowoczesna opozycja antymandżurska – ruch republikański.

Ruch republikański

Sun Jat-sen

Ojcem ruchu republikańskiego był Sun Jat-sen. Ten doktor medycyny już w 1894 roku próbował przekonać Li Hongzhanga do swojego pomysłu reform w kraju i spotkawszy się z odmową założył w październiku tego roku Stowarzyszenie Odrodzenia Chin (Xīngzhōnghuì), które w następnych latach wszczynało kilka małych i szybko tłumionych buntów na południu Chin.

W sierpniu 1905 roku w Tokio Sun Jat-sen doprowadził do zjednoczenia niewielkich chińskich organizacji republikańskich i utworzenia Ligi Związkowej (Tongmenghui). Jej czołowymi działaczami oprócz Suna byli m.in. Song Jiaoren oraz Wang Jingwei. Organem prasowym Ligi był Dziennik Związkowy (Min bao). Sformułowany przez Suna program Ligi zakładał doprowadzenie do rewolucji w Chinach, która doprowadzi do obalenia dynastii i ustanowienia demokratycznej republiki. Liga szybko urosła w siłę, nawiązując współpracę z kołami chińskiej emigracji i działającymi w kraju antymandżurskimi Triadami. Do jesieni 1911 roku doszło do dziesięciu prób powstań w środkowych i południowych Chinach oraz wielu, zazwyczaj nieudanych, prób zamachów.

Ruch republikański mimo wszystko rozwijał się głównie w ośrodkach emigracji i części inteligencji, nie zyskując nigdy szerszego charakteru. Wpływ na to miały przede wszystkim przeprowadzone przez dwór w pierwszej dekadzie XX wieku reformy. Otwierano szkoły, rozpoczął się rozwój przemysłu, zaczęły powstawać pierwsze chińskie prywatne spółki. W 1909 roku utworzono zgromadzenia prowincjonalne, będące ograniczoną, ale pierwszą w historii Chin formą samorządu terytorialnego. Wielkie nadzieje społeczeństwa na reformę systemu załamały się jednak w maju 1911 roku, kiedy to w miejsce historycznych ministerstw utworzono pierwszy gabinet. W nowym rządzie ośmiu na trzynastu ministrów było Mandżurami, a pierwszym premierem został znany z korupcji i nepotyzmu książę Yikuang, co spowodowało wzrost antymandżurskich nastrojów.

W kwietniu 1912 roku w Kantonie doszło do wybuchu kolejnego powstania zorganizowanego przez Ligę Związkową, które mimo starannych przygotowań zakończyło się klęską i straceniem 72 jego uczestników. Klęska powstania kantońskiego spowodowała moralną klęskę Ligi Związkowej. Sun Jat-sen udał się do Stanów Zjednoczonych, gdzie usiłował szukać poparcia dla ruchu republikańskiego, zaś Song Jiaoren snuł mgliste plany nowego powstania na 1913 rok.