Rewolucja goździków (port. Revolução dos Cravos) – wojskowy zamach stanu w Portugalii, który doprowadził do obalenia dyktatury następcy António Salazara – Marcelo Caetano. Nazwa pochodzi stąd, że żołnierzom w lufy karabinów wkładano goździki. Rewolucja oprócz obalenia Caetano przyniosła dekolonizację portugalskich posiadłości w Afryce i Azji. Wydarzenia te zapoczątkowały burzliwy proces demokratyzacji systemu politycznego w tym kraju.

Przebieg wydarzeń

W marcu 1974 r. szef sztabu armii gen. Antonio de Spinola został usunięty ze stanowiska za krytykę polityki kolonialnej rządu. 25 kwietnia 1974 r. zakonspirowana grupa młodych oficerów o poglądach lewicowych (Ruch Sił Zbrojnych, MFA) dokonała przewrotu. Zamach stanu odbył się w sposób praktycznie bezkrwawy (zginęły cztery osoby zabite przez agentów tajnej policji PIDE podczas oblężenia jej siedziby).

Na czele Junty Ocalenia Narodowego stanął gen. de Spínola (prezydent od 15 maja 1974), który jednak popadł w konflikt z radykalną większością MFA próbując spowolnić proces dekolonizacji. 17 lipca 1974 r. na czele rządu stanął sympatyk proradzieckiej Portugalskiej Partii Komunistycznej (PCP) płk Vasco dos Santos Goncalves a maoista mjr Otelo Saraiva de Carvalho został dowódcą specjalnej formacji COPCON. We wrześniu Spinola wezwał "milczącą większość" do oporu przeciw radykałom, co jednak zakończyło się fiaskiem i doprowadziło do dymisji Spinoli 30 września 1974 r. (nowym prezydentem został gen. Francisco da Costa Gomes).

11 marca 1975 r. miała miejsce kolejna próba prawicowego przewrotu, na co odpowiedzią ze strony radykałów była instytucjonalizacja MFA (Rada Rewolucyjna i Zgromadzenie Ruchu stały się organami quasi-państwowymi). Wybory 25 kwietnia 1975 r. okazały się sukcesem sił umiarkowanych: partia socjalistyczna PSP uzyskała 38%, a liberalna Partia Ludowo-Demokratyczna (PPD) 26% (wobec 13% dla PCP i 8% dla chadeckiego Centrum Demokratyczno Społecznego CDS). 8 lipca zdominowane przez komunizujących radykałów Zgromadzenie MFA uchwaliło "Plan przewodni więzi między narodem a Ruchem Sił Zbrojnych" zakładający stworzenie pozaparlamentarnego systemu "władzy ludowej"; w odpowiedzi na to ministrowie-socjaliści ustąpili z rządu. Na początku sierpnia umiarkowana (socjaldemokratyczna) opozycja pod przywództwem mjr. Ernesto Melo Antunesa ujawniła się w Radzie Rewolucyjnej. 6 września Vasco Goncalvesa na stanowisku premiera zastąpił umiarkowany adm. Jose Pinheiro de Azevedo. Przeciwko nowemu rządowi wystąpiła radykalna opozycja (co doprowadziło do proklamowania przez rząd bezprecedensowego "strajku" 20 listopada), która 25 listopada 1975 r. próbowała dokonać nieudanego przewrotu siłami COPCON.

12 grudnia 1975 r. MFA utraciła swą przewodnią pozycję w państwie, w lutym 1976 r. z preambuły porozumienia konstytucyjnego usunięto sformułowania o socjalizmie. Wybory parlamentarne 25 kwietnia 1976 r. potwierdziły przewagę sił umiarkowanych (PSP 35%, PPD 24%, CDS 16%, PCP 14%). Także wybory prezydenckie 27 czerwca 1976 r. wygrał popierany przez PSP gen. Antonio dos Santos Ramalho Eanes (62% wobec 17% dla Carvalho).

Bibliografia

Zygmunt Broniarek, Roman Samsel, Kto siÄ™ boi rewolucji portugalskiej. Portugalia 1974-1975, Warszawa 1975

Jacques Fremontier, Portugalia bez niedomówień, Warszawa 1978

Tadeusz Iwiński, Portugalia na zakręcie historii, Warszawa 1975

  Wikimedia Commons ma galeriÄ™ ilustracji zwiÄ…zanÄ… z tematem:
Rewolucja goździków

Przypisy