Bitwa na San Domingo (obraz Januarego Suchodolskiego)

Bitwa pod Vertières

Rewolucja haitańska - walki murzyńskiej i mulackiej części mieszkańców Saint-Domingue z siłami francuskimi w latach 1790-1804. Do ogólnych przyczyn wybuchu walk wyzwoleńczych zalicza się przede wszystkim głębokie zróżnicowanie statusu społecznego i materialnego mieszkańców wyspy, szczególnie ciężkie położenie niewolników. Bezpośrednią przyczyną wybuchu walk w końcu maja 1790 roku był napływ wieści z ogarniętego rewolucją Królestwa Francji o uchwaleniu przez Konstytuantę równości praw mieszkańców kolonii. W wyniku walk doszło do zerwania z metropolią i utworzenia nowego państwa noszącego dziś nazwę Haiti.

Przyczyny

Bogactwo Karaibów brało się z zapotrzebowania na cukier w Europie i Ameryce Północnej, skąd właściciele plantacji sprowadzali to wszystko, czego na wyspach nie produkowano. Na Haiti uprawiano także kawę, kakao, indygo i bawełnę, ale uprawy te były znacznie mniejsze i nie przynosiły takich zysków jak plantacje trzciny cukrowej. W latach trzydziestych XVIII wieku Francuzi zbudowali rozległy system irygacyjny dla zwiększenia produkcji trzciny. W ciągu dziesięciu lat Saint-Domingue stała się, obok Jamajki, czołowym eksporterem cukru.

Produkcja cukru była opłacalna, ale wymagała taniej siły roboczej, a tę stanowili niewolnicy z Afryki. Biali plantatorzy zdawali sobie sprawę z liczebnej przewagi niewolników i żyli w ciągłym strachu przed wybuchem rebelii. By jej zapobiec i utrzymać posłuch uciekali się do przemocy fizycznej. W przypadku ucieczki niewolnika czy nieposłuszeństwa powszechnie stosowano chłostę, która była nie tylko karą, ale i nauczką dla innych; poważniejsze wykroczenia karano wypalaniem znamion, a nawet kastracją. W roku 1685 król Ludwik XIV wydał edykt Code Noir, w którym regulował zasady traktowania niewolników w koloniach, ale właściciele i nadzorcy otwarcie łamali jego postanowienia.

W roku 1758 biali posiadacze ziemscy zaczęli wprowadzać przepisy ograniczające uprawnienia innych warstw ludności, aż w końcu powstał sztywny system kastowy. Większość historyków uważa, że istniały trzy takie kasty. Pierwszą stanowili biali kolonizatorzy, inaczej blancs. Drugą wolni czarni (zwykle mulaci), czyli gens de couleur libres. Przedstawiciele tej warstwy zwykle byli wykształceni i służyli w armii lub pełnili funkcje administracyjne na plantacjach. Wielu było dziećmi białych plantatorów i niewolnic. Mężczyźni z tej warstwy czasami uzyskiwali wolność i posiadłości w spadku po swych białych rodzicach. Przedstawicielami trzeciej warstwy, górującej nad poprzednimi w stosunku 10:1, byli głównie urodzeni w Afryce niewolnicy. Wysoka śmiertelność w tej warstwie powodowała, że plantatorzy byli zmuszani do nieustannego sprowadzania nowych niewolników. Powodowało to odrębność kulturową Afrykanów i przepaść dzielącą ich od pozostałych mieszkańców kolonii. Na wielu plantacjach znajdowały się całe skupiska niewolników pochodzących z określonych regionów Afryki, co ułatwiało im zachować własną kulturę, religię i język. To również separowało nowych niewolników z Afryki i kreoli (niewolników urodzonych w kolonii), którzy mieli już powiązania rodzinne, pełnili bardziej odpowiedzialne funkcje na plantacjach i mieli szansę wybicia się. Większość niewolników używała na codzień patois, czyli mieszaniny francuskiego i języków plemion z Afryki Zachodniej, co zyskało miano języka kreolskiego, używanego także przez miejscowych mulatów i białych dla porozumiewania się z niewolnikami.

Pomiędzy kolonizatorami a ich czarnymi niewolnikami często dochodziło do ostrych konfliktów. Większość z nich dotyczyła ucieczek niewolników z plantacji. Wielu z tych uciekinierów, zwanych maronami, ukrywało się gdzieś na obrzeżach dużych plantacji i żyło z tego, co udało im się ukraść. Inni uciekali do miast, gdzie mogli wmieszać się między miejskich niewolników i niewolników niedawno obdarzonych wolnością, którzy najczęściej tam zamieszkiwali. Złapany zbieg był zazwyczaj surowo karany, aczkolwiek niektórzy z właścicieli tolerowali petit marronages, czyli krótkotrwałe nieobecności na plantacjach. Częstokroć jednak duże grupy uciekinierów kryły się w lasach, organizując zbrojne napaści na plantacje trzciny czy kawy. Wprawdzie liczebność w takich grupach okresowo rosła (nawet do tysięcy osób), brakowało im przywództwa i organizacji, by pokusić się na większe akcje.

Pierwszym zdolnym do działania przywódcą maronów był charyzmatyczny houngan voodoo, François Mackandal, który potrafił zjednoczyć ruch oporu niewolników. Mackandal zjednoczył rozproszone grupy, a także zbudował tajną organizację na plantacjach, by poprowadzić niewolników przeciwko białym. Rebelia trwała od 1751 do 1757 roku i choć Mackandal został ostatecznie schwytany i spalony przez Francuzów na stosie w roku 1758, duże bandy uzbrojonych maronów siały zamęt i zniszczenie jeszcze po jego śmierci.