Rewolucja lutowa – rosyjska rewolucja przeciwko carowi Mikołajowi II i jego monarchii absolutnej. Wybuchła 3 marca 1917 (wg kalendarza juliańskiego 18 lutego) w Piotrogrodzie, ówczesnej stolicy Imperium Rosyjskiego. Spowodowała utworzenie się dwuwładzy w Rosji, zakończonej przez rewolucję październikową. Rewolucja obaliła monarchię w Rosji.

Geneza

Mikołaj II Romanow

Mikołaj II Romanow (ur. 1868, zm. 1918) objął panowanie 1 listopada 1894. Carat od początku XX wieku znajdował się w stałym kryzysie, wywoływanym przez konflikty z różnymi środowiskami. Najważniejszym z nich było utrzymywanie anachronicznego systemu władzy, radykalnie różniącego się od ówczesnych ustrojów krajów Europy Zachodniej. Sprzeciw wobec jakichkolwiek prób demokratyzacji Rosji powodował radykalizację nastrojów wśród inteligencji i burżuazji. Innym równie ważnym czynnikiem była polityka wewnętrzna caratu względem nierosyjskich narodów, mająca na celu rusyfikację Polski, Litwy, Łotwy, Estonii i Ukrainy.

Rewolucja 1905 przyniosła manifest październikowy, będący de facto pierwszą konstytucją. Strajki zostały opanowane w 1906, lecz następne lata nie przynosiły znaczącej poprawy nastrojów. Rola utworzonej po rewolucji Dumy Państwowej (izby niższej parlamentu, pochodzącej z wyborów) była przez cara ograniczana.

Zaangażowanie się Rosji w I wojnę światową obnażyło słabość monarchii i aparatu urzędniczego. Nieudolnie dowodzone i źle wyposażone oddziały zaczęły ponosić klęski, co zmusiło Rosjan do wycofania się z terytoriów Polski i Litwy we wrześniu 1915. Było to brzemienne w skutkach, gdyż do opozycji (mienszewików, bolszewików i kadetów) dołączyli konserwatyści i nacjonaliści, którzy przedtem popierali częściowo politykę caratu.

Mikołaj II nie cieszył się zbyt dużym autorytetem wśród poddanych. Jednocześnie podejrzewano carycę Aleksandrę Fiodorownę o sprzyjanie Niemcom (jej ojciec był księciem Hesji) i uleganie wpływom Rasputina.

Od 1916 w armii nasilały się strajki i bunty, w których uczestniczyli głównie świeżo powołani żołnierze.

Standard życia pracowników w przeddzień rewolucji

Siła nabywcza przeciętnych wynagrodzeń pracowników rosyjskich była taka sama jak europejskich pracowników, a tylko nieznacznie niższa niż w USA. Płace pracowników rosyjskich do 1917 były jednymi z najwyższych na świecie (drugie miejsce po USA).

Niezadowolenie wśród społeczeństwa było wzmagane przez coraz gorszą sytuację aprowizacyjną (wysoka inflacja – ceny rosły szybciej niż pensje), masowy pobór do wojska i przedłużające się przestoje w pracy. Jednak w carskiej Rosji podczas I wojny światowej nie został wprowadzony system racjonowania żywności, z wyjątkiem cukru (od sierpnia 1916). W tym samym czasie we wszystkich innych krajach walczących, racjonowanie produktów spożywczych było kompleksowe (szczególnie trudna sytuacja była w Niemczech). Dodatkowo podatki, płacone przez pracowników w Rosji za panowania Mikołaja II, były najniższe spośród wszystkich krajów rozwiniętych, zarówno w kategoriach bezwzględnych wielkości i jako procent wynagrodzenia{(fakt}}. Funkcjonowały również zabezpieczenia społeczne i emerytalne pracowników .

Michał II – dyskusyjny, ostatni car Rosji

Spisek przeciw Mikołajowi II

Po wybuchu I wojny światowej siły opozycji przygotowywały przewrót pałacowy (zamach stanu) przeciw Mikołajowi II. Spiskowcy zakładali, że po zmuszeniu cara do podpisania abdykacji, na tronie zasiądzie jego małoletni syn Aleksy Romanow (ur. 1904, zm. 1918), w imieniu którego rządy będzie sprawować regent – młodszy brat Mikołaja II – wielki książę Michał II Romanow (ur. 1878, zm. 1918).

Twórcy zamachu uzgodnili, że musi on mieć miejsce nie później niż w kwietniu 1917. Na kwiecień bowiem była zaplanowana, skoordynowana z sojusznikami, ofensywa Ententy, która nieuchronnie prowadziłaby do wzrostu patriotyzmu. Stłumieniu uległoby niezadowolenie ludności, a dodatkowo organizowanie uroczystości państwowych spowodowałoby niemożność rewolucji. Plan spiskowców był prosty: w czasie następnej podróży cara pociągiem z Piotrogrodu do Mohylewa (ok. 700 km), do Stawki Naczelnego Dowódcy, wojsko miało zatrzymać pociąg i aresztować monarchę.

Rząd carski, wbrew powszechnemu przekonaniu, przewidywał możliwe "emocje" ludności. W styczniu i lutym 1917 rząd opracował plan rozwiązania ewentualnych zamieszek, ale plan nie przewidywał masowego powstania w Piotrogrodzie. Garnizon piotrogrodzki liczył, według różnych szacunków, od 160 000 do 200 000 żołnierzy, jednak większość z nich przedstawiała niewielką sprawność wojskową.