Rewolucja w Tunezji w 2010/2011 (zwana też jaśminową rewolucją) – protesty mieszkańców Tunezji o charakterze społeczno-politycznym przeciwko złej sytuacji materialnej, bezrobociu, brakowi swobód obywatelskich i długoletniej władzy prezydenta Zina Al-Abidina Ben Alego. W ich rezultacie 14 stycznia 2011 prezydent zrzekł się władzy i opuścił kraj, udając się do Arabii Saudyjskiej.

Początkiem wystąpień było samospalenie się 17 grudnia 2010 w mieście Sidi Bu Zajd przez bezrobotnego Mohameda Bouaziziego z powodu zarekwirowania mu przez policję straganu, na którym nielegalnie handlował owocami. Jego próba samobójcza miała być protestem przeciwko brakowi możliwości znalezienia pracy, zmarł on później w szpitalu. Protesty w ciągu tygodnia przeniosły się do innych miast prowincji, a 27 grudnia 2010 dotarły do Tunisu. Począwszy od 8 stycznia 2011 doszło do radykalizacji nastrojów społecznych, kiedy w wyniku użycia siły przez policję z dnia na dzień wzrastała liczba ofiar śmiertelnych.

14 stycznia 2011 prezydent Ben Ali, po ponad 23 latach sprawowania władzy, zrezygnował z urzędu i wraz z rodziną odleciał za granicę. 15 stycznia 2011 obowiązki głowy państwa przejął Fouad Mebazaâ, a 17 stycznia 2011 premier Mohamed Ghannouchi utworzył nowy rząd jedności narodowej, w skład którego weszli także przedstawiciele opozycji. Przejściowe władze zobowiązały się do poszanowania zasad demokracji i organizacji wolnych wyborów w ciągu 6 miesięcy. Obywatele nie przerwali jednak protestów, domagając się odsunięcia od rządów wszystkich przedstawicieli obalonego reżimu. 27 stycznia 2011 premier Ghannouchi dokonał zmian w rządzie, dymisjonując wszystkich ministrów ze Zgromadzenia Demokratyczno-Konstytucyjnego. 6 lutego 2011 zawieszona została natomiast działalność tej partii. Pod wpływem dalszych protestów premier ustąpił ze stanowiska 27 lutego 2011.

7 marca 2011 zaprzysiężony został nowy rząd Bedżiego Caida Essebsiego, w którym nie znalazł się żaden z członków dawnej administracji. Na początku marca przejściowe władze podjęły decyzję o organizacji 24 lipca 2011 wyborów do Zgromadzenia Konstytucyjnego, mającego za zadanie opracowanie nowej konstytucji, w oparciu o którą mogłyby następnie odbyć się wybory parlamentarne i prezydenckie. W czerwcu data głosowania została jednak przesunięta na 23 października 2011 z powodu problemów organizacyjnych, w celu zagwarantowania wolnych i uczciwych wyborów. W wyborach tych, pierwszych przeprowadzonych w sposób wolny i uczciwy, zwycięstwo odniosła islamska Partia Odrodzenia. 12 grudnia 2011 Zgromadzenie Konstytucyjne nowym prezydentem kraju wybrało Moncefa Marzoukiego.

Rozwiązany został dawny aparat służb bezpieczeństwa, odpowiedzialny za represjonowanie przeciwników politycznych oraz dawna partia rządząca, Zgromadzenie Demokratyczno-Konstytucyjne. W czerwcu 2011 w zaocznym procesie prezydent Ben Ali został skazany na 35 lat pozbawienia wolności za defraudację i nadużycie funduszy państwowych, a miesiąc później na kolejne 15 lat za nielegalne posiadanie broni, narkotyków i środków finansowych oraz 16 lat za korupcję i oszustwa przy zawieraniu umów.

Rewolucja w Tunezji zapoczątkowała falę masowych protestów społecznych, do jakich doszło w pierwszych miesiącach 2011 w niemalże wszystkich krajach arabskich.

Przyczyny rewolucji

Położenie Tunezji

Tunezja od 1987 znajdowała pod rządami prezydenta Zina Al-Abidina Ben Alego. W październiku 1987 objął on stanowisko premiera, a w następnym miesiącu w wyniku „pałacowego przewrotu” zajął urząd prezydenta Tunezji, po tym jak Habib Burgiba został uznanym za niezdolnego do wykonywania obowiązków głowy państwa. Ponad 23-letnie rządy prezydenta Ben Alego charakteryzowały się z jednej strony stabilnością wewnętrzną państwa i umiarkowanym wzrostem dobrobytu mieszkańców, a z drugiej ograniczaniem swobód obywatelskich, łamaniem praw człowieka i zwalczaniem opozycji politycznej.

Choć początkowo prezydent obiecywał demokratyzację kraju, w wyborach prezydenckich w 1989 i 1994 był jedynym kandydatem. Pierwsze wielopartyjne wybory prezydenckie w 1999 wygrał natomiast przytłaczającą większością głosów. Zmiana konstytucji w 2002, znosząca limit kadencji, umożliwiła mu ubieganie się o ponowną reelekcję. W wyborach w 2004 uzyskał 94% głosów poparcia, a 5 lat później niecałe 90%. Opozycja odrzuciła te wyniki, twierdząc iż obywatelom nie zapewniono rzeczywistej wolności wyboru. Widocznym znakiem dominacji politycznej prezydenta były jego olbrzymie podobizny umieszczone na wielu budynkach w przestrzeni publicznej. Organizacje broniące praw człowieka zarzucały tunezyjskim władzom prześladowania i bezprawne aresztowania przeciwników politycznych oraz tłumienie swobód obywatelskich.

 Osobny artykuł: Wybory generalne w Tunezji w 2009 roku.

Podobizna prezydenta Ben Alego na budynku użyteczności publicznej

Chociaż rządy Ben Alego zapewniły Tunezji miarowy wzrost gospodarczy i rozwój sektora turystycznego, nie wszyscy obywatele odczuwali poprawę sytuacji życiowej. Znaczna część kraju, zwłaszcza jego interior, pozostawała wyraźnie uboższa w porównaniu z wybrzeżem. Wśród wzrastającej liczebnie populacji ludzi młodych utrzymywało się wysokie bezrobocie. Według oficjalnych danych MFW, bezrobocie we wrześniu 2010 utrzymywało się na poziomie 13,3%, jednakże według pozarządowych źródeł w rzeczywistości było znacznie wyższe, zwłaszcza na prowincji, gdzie ok. 44% kobiet i ok. 25% mężczyzn mogło pozostawać bez pracy. Mieszkańcy dostrzegali również korupcję i nepotyzm władz i administracji. Krytykowali przywileje wieloletniej elity rządzącej, w tym samej rodziny prezydenta. Rodzina prezydenta posiadała rozległy majątek i udziały w wielu firmach.

Do zaostrzenia nastrojów na tym tle przyczyniło się także ujawnienie amerykańskich depesz dyplomatycznych przez serwis WikiLeaks na początku grudnia 2010. Opisywały one stosunki obu państw i sytuację polityczno-społeczną w Tunezji z punku widzenia amerykańskich przedstawicieli dyplomatycznych. Tajne materiały zawierały szereg uwag podzielanych prywatnie również przez samych obywateli. Depesze zwracały uwagę na problemy korupcji, nepotyzmu i „sklerotyczny” reżim podstarzałego prezydenta. Tunezję opisywały jako „państwo policyjne, w którym zakres wolności słowa i stowarzyszania się jest ograniczony, a poszanowanie praw człowieka jest dużym problemem”. Podkreślały wyobcowanie społecznie administracji Ben Alego, odrzucanie wszelkiej krytyki międzynarodowej i krajowej oraz wolę utrzymania władzy za wszelką cenę. Zwracały uwagę na niepopularność prezydenckiej rodziny, w tym pierwszej damy Leïli Ben Ali oraz wysokie bezrobocie i dysproporcję w rozwoju regionalnym. Na koniec ostrzegały przed wzrastającym ryzykiem stabilności władzy w długoterminowym okresie.

Wpływ na rozprzestrzenienie się protestów miała również brutalna reakcja służb bezpieczeństwa na pierwsze wystąpienia oraz konfrontacyjne wypowiedzi przedstawicieli władz.

Początek wystąpień

17 grudnia 2010 w mieście Sidi Bu Zajd, położonym 200 km na południowy wschód od Tunisu, próbę samospalenia podjął 26-letni Mohamed Bouazizi. Przed budynkiem lokalnych władz oblał się benzyną lub rozpuszczalnikiem, a następnie podpalił, po tym jak policja zarekwirowała mu stragan, na którym handlował bez zezwolenia owocami i warzywami. Bouazizi przerwał naukę, by pomóc w utrzymaniu 8-osobowej rodziny. Aby zarobić na życie handlował żywnością na ulicznym straganie. W czasie konfiskaty wagi i towarów, które zakupił na kredyt, funkcjonariuszka policji uderzyła go w twarz, co było publiczną zniewagą (uderzenie przez kobietę). Po incydencie udał się do siedziby lokalnych władz w celu złożenia skargi. Nie został jednakże wysłuchany i jeszcze tego samego dnia w akcie protestu podpalił się. Został natychmiast odwieziony do szpitala, jego stan był jednakże poważny.

Miasto Sidi Bu Zajd (fr. Sidi Bouzid)

28 grudnia 2010 prezydent Ben Ali odwiedził Mohameda Bouaziziego w szpitalu w mieście Bin Arus. Prezydent obiecał przewiezienie na leczenie we Francji i przyjął na audiencji jego rodzinę. Zdaniem części komentatorów i demonstrujących, wizyta miała charakter czysto wizerunkowy, a prezydentowi w istocie chodziło o uśmierzenie rosnącej już fali protestów. 4 stycznia 2011 o godzinie 17:30 Bouazizi zmarł w wyniku poparzeń trzeciego stopnia. Następnego dnia w rodzinnym mieście Sidi Bu Zajd odbył się jego pogrzeb, który zgromadził około 5 tys. osób. Uczestnicy procesji nie zostali dopuszczeni przez policję do miejsca, gdzie doszło do próby samospalenia.

19 grudnia 2010 w Sidi Bu Zajd odbył się marsz poświęcony Bouaziziemu, w czasie którego mieszkańcy wyrażali niezadowolenie z panującego bezrobocia i ogólnych warunków życiowych. Pokojowa manifestacja została rozpędzona przez służby bezpieczeństwa. W mieście doszło do starć młodzieży z policją, w czasie których niszczone były witryny sklepowe i samochody. Do zamieszek doszło także w dniu następnym. Wydarzenia z Sidi Bu Zajd odbiły się echem w kraju i za granicą dzięki portalom społecznościowym typu Facebook, Twitter i YouTube, na których użytkownicy relacjonowali przebieg protestów, zamieszczali własne nagrania bądź organizowali się na kolejne wystąpienia.

20 grudnia 2010 w Sidi Bu Zajd wybuchły kolejne starcia, choć już na mniejszą skalę. Przedstawiciele władz w pierwszym komentarzu próbowali umniejszać znaczenie zaistniałych wydarzeń. Wyrazili oburzenie próbami używania odosobnionego incydentu do wypaczania prawdziwego kontekstu i wykorzystywania go w celach politycznych. Uznali takie działania za manipulację i prowokację.

Intensyfikacja protestów

Główne miasta Tunezji

W ciągu tygodnia demonstracje z powodu złej sytuacji materialnej przeniosły się do innych miast na prowincji. 22 grudnia 2010, 22-letni Houcine Falhi popełnił samobójstwo w proteście przeciwko bezrobociu poprzez porażenie się prądem po wejściu na słup instalacji wysokiego napięcia. 24 grudnia 2010 protesty wybuchły w Manzil Bu Zajjan, 240 km na południe od Tunisu. W mieście doszło do starć. Według przedstawicieli policji, demonstranci otoczyli posterunek policji i przy pomocy koktajli Mołotowa podpalili go, kilka radiowozów, a także siedzibę rządzącego Zgromadzenia Demokratyczno-Konstytucyjnego. Służby po oddaniu strzałów w powietrze, użyły ostrej amunicji, zdaniem władz w samoobronie. W wyniku starć zginęła jedna osoba (18-letni Mohamed Ammari), a kilka zostało rannych, w tym 44-letni Chawki Belhoussine El Hadri, który w wyniku odniesionych obrażeń zmarł 30 grudnia 2010. Z czasie zamieszek poważnie poparzonych zostało kilku policjantów, w tym dwóch zapadło w stan śpiączki. Według uczestników demonstracji służby bezpieczeństwa dokonały licznych aresztowań i otoczyły miasto, kontrolując ruch w obie strony. 23 grudnia 2010 minister rozwoju Mohamed Nouri Jouini ogłosił nowy program walki z bezrobociem, na który władze miały przeznaczyć 10 mln USD. Nie uspokoiło to jednakże nastrojów społecznych.

W kolejnych dniach starcia z policją wybuchały w innych miastach, w Ar-Rakab, Al-Miknasi, Kafsa, Safakis, Bin Kirdan, Susa, Kairuan.

27 grudnia 2010 demonstracje przeniosły się do stolicy kraju. W marszu zorganizowanym przez związki zawodowe około tysiąca osób protestowało przeciwko korupcji, bezrobociu i solidaryzowało się z młodzieżą manifestującą w biedniejszych częściach kraju. Domagało się również uwolnienia wszystkich zatrzymanych przez służby bezpieczeństwa. Policja uniemożliwiła demonstrującym zajęcie głównej arterii komunikacyjnej w mieście. W wyniku marszu lekko rannych zostało kilka osób. 28 grudnia 2010 w Tunisie przed siedzibą rządu demonstrowało ok. 300 prawników, natomiast pod Ministerstwem Edukacji odbył się protest zorganizowany przez związek zawodowy szkół wyższych. 29 grudnia 2010 doszło do kolejnych wystąpień w stolicy.

28 grudnia 2010 prezydent Ben Ali o „używanie przemocy na ulicach przeciwko interesom państwa” oskarżył „mniejszość ekstremistów”. Działania te uznał za nie do zaakceptowania. Ostrzegł, że uderzą one w wizerunek Tunezji za granicą, będą miały negatywny wpływ na tworzenie miejsc pracy i zniechęcą inwestorów oraz turystów. Zagroził uczestnikom manifestacji surową karą. Oskarżył także zagraniczne media o emitowanie fałszywych informacji, nie mających potwierdzenia w rzeczywistości. Media publiczne początkowo w ogóle nie informowały o protestach, a w późniejszych dniach przedstawiały wyłącznie stanowiska władz. 29 grudnia 2010 prezydent dokonał zmian w rządzie na stanowiskach czterech ministrów: młodzieży i sportu; komunikacji; handlu; spraw religijnych. Ogłosił też wdrożenie planu tworzenia miejsc pracy dla absolwentów studiów o wartości 4,5 mld USD. 30 grudnia 2010 zdymisjonował gubernatorów trzech gubernatorstw: Dżunduba, Sidi Bu Zajd i Zaghwan.

30 grudnia 2010 służby bezpieczeństwa stłumiły protesty w Monastyrze oraz miastach As-Sabicha i Asz-Szabba. 31 grudnia 2010 w Tunisie, Monastyrze i na ulicach innych miast przeciwko represjom władz protestowali prawnicy. Wyrażali oni solidarność z pozostałymi mieszkańcami kraju, sprzeciwiając się arbitralnym zatrzymaniom demonstrujących i agresywnej reakcji służb bezpieczeństwa. Protest prawników w stolicy został brutalnie rozbity, wielu z jego uczestników zostało dotkliwie pobitych. Za wspieranie protestów wielu prawników zostało aresztowanych. 3 stycznia do starć z policją doszło w mieście Tala, 250 km od Tunisu. Służby przeciwko demonstrującym użyły gazu łzawiącego, a jeden z kanistrów trafił w miejscowy meczet. Demonstrujący zaatakowali w odpowiedzi siedzibę partii rządzącej.

Wzrost liczby ofiar i radykalizacja nastrojów społecznych

Armia tunezyjska na ulicach miast

6 stycznia 2011 w całym kraju został zorganizowany strajk generalny adwokatury. Zdaniem jej przewodniczącego, przyłączyło się do niego 95% spośród 8 tys. tunezyjskich prawników. Strajk miał być wyrazem sprzeciwu wobec nieuzasadnionych ataków, pobić i aresztowań wielu członków adwokatury w poprzednich dniach (m.in. 31 grudnia 2010). 7 stycznia 2011 do strajku prawników przyłączyli się również nauczyciele.

Do 8 stycznia 2011 w wyniku protestów w Tunezji zmarły 4 osoby (2 zastrzelone 24 grudnia 2010 oraz 2 ofiary samobójstw: samospalenia i porażenia prądem). Kolejne dni przyniosły jednak zwiększenie liczby ofiar i w związku z tym radykalizację nastrojów społecznych.

W wyniku protestów i starć z policją 8 i 9 stycznia 2011 zginęło według oficjalnych danych co najmniej 14 osób, choć zdaniem opozycji liczba ta była wyższa i wynosiła co najmniej 20 osób. W mieście Al-Kasrajn protestujący zaatakowali budynki rządowe, podpalili i zniszczyli trzy banki, posterunek policji, stację benzynową oraz radiowóz. W wyniku otwarcia ognia przez służby bezpieczeństwa zginęło co najmniej 5 osób. Również w mieście Tala od ostrzału służb śmierć poniosła taka sama liczba osób. Władze zapewniały, że policja działała w ramach samoobrony, a jej celem było utrzymanie porządku. Cztery osoby zginęły w mieście Ar-Rakab. Lider opozycyjnej Demokratycznej Partii Postępowej (Parti Démocrate Progressiste, PDP), Nadżib Szebbi, wezwał do zaprzestania używania ostrej amunicji przez służby bezpieczeństwa celem „oszczędzenia życia niewinnym obywatelom i zapewnienia im prawa do pokojowych zgromadzeń”.

Napisy wzywające do rozwiązania partii rządzącej

10 stycznia 2010 procesje pogrzebowe poświęcone ofiarom protestów w Al-Kasrajn i Ar-Rakab przerodziły się w kolejne zamieszki z służbami bezpieczeństwa. W miastach na prowincji wzmocnione zostały siły policyjne. W Tunisie doszło do manifestacji z udziałem studentów, a służby otoczyły kampus uniwersytecki. Z powodu masowego uczestnictwa studentów w protestach, władze postanowiły zawiesić od 10 stycznia 2011 zajęcia we wszystkich uczelniach i szkołach w kraju, co miało przyczynić się do uspokojenia sytuacji.

Prezydent Ben Ali 10 stycznia 2011 uznał wybuchające zamieszki za „terrorystyczne działania” podejmowane przez „zamaskowane gangi atakujące nocą budynki rządowe i cywilów”. Stwierdził, że wydarzeniami kierują „zagraniczne grupy, które nie chcą tego, co jest dobre dla kraju”. Zapowiedział podjęcie dochodzenia w tej sprawie i ukaranie winnych. Złożył również deklarację stworzenia 300 tys. nowych miejsc pracy w latach 2011–2012.

11 stycznia 2011 władze podniosły oficjalny bilans ofiar śmiertelnych zamieszek do 21 osób. Międzynarodowa Federacja Praw Człowieka (FIDH) ogłosiła jednak, że posiada imienną listę 35 ofiar i wyraziła przekonanie, że ich rzeczywista liczba mogła przekroczyć 50 osób. Podobne stanowisko zajął związek zawodowy UGTT. 11 stycznia zamieszki wybuchły na nowo w mieście Al-Kasrajn. Policja ostrzelała demonstrantów z dachów budynków. Funkcjonariusze stwierdzili, że działali w ramach samoobrony, po tym jak zaatakowany został ich posterunek. W tym samym dniu w Tunisie doszło do stłumionego przez policję protestu aktorów, muzyków i artystów. Wieczorem na przedmieściach stolicy wybuchły gwałtowne zamieszki z policją. Demonstranci zniszczyli budynek rządowy, samochody i witryny sklepowe. W konsekwencji na głównych arteriach stolicy rozlokowane zostały dodatkowe siły policyjne.

Utrata wiarygodności władz

Tunezyjscy manifestanci

Wzrost liczby ofiar trwających wciąż zamieszek, używanie ostrej amunicji przez służby porządkowe i postawa rządzących spowodowały radykalizację nastrojów społecznych. Władze w oczach wielu obywateli utraciły wiarygodność i legitymizację. Coraz częściej wśród demonstrujących pojawiały się głosy domagające się zmian na szczytach władzy. W celu opanowania sytuacji i uspokojenia nastrojów 12 stycznia 2011 prezydent Ben Ali zdymisjonował ministra spraw wewnętrznych Rafika Belhaja Kacema, odpowiedzialnego m.in. za działalność służb policyjnych. Ogłosił również uwolnienie wszystkich osób zatrzymanych w czasie protestów oraz powołanie specjalnego komitetu śledczego ds. korupcji i zbadania „błędów pewnych urzędników”. 12 stycznia 2011 do starć z policją doszło w Tunisie oraz miastach Tauzar, Tala (w którym zginęła jedna osoba) i Duz (gdzie zginęły dwie osoby). W Tunisie wprowadzona została całonocna godzina policyjna od godziny 20:00 do 6:00.

Pomimo tego, w nocy z 12 na 13 stycznia w stolicy wybuchły zamieszki z policją, które przybrały na sile w ciągu dnia. Starcia objęły główne ulice i centrum miasta, zamknięte zostały sklepy, banki i francuska ambasada. Policja ustanowiła blokady drogowe i wzmocniła ochronę budynków rządowych, otoczonych dodatkowo drutem kolczastym. W wyniku ostrzału demonstrantów z ostrej amunicji zginęło, w zależności od źródeł, od 5 do 8 osób. Protesty trwały także w innych miastach w kraju, m.in. w Safakis, Duz i Thali. W Sidi Bu Zajd demonstrowało ok. 10 tys. mieszkańców. Międzynarodowa Federacja Praw Człowieka (FIDH) ogłosiła, że od początku zamieszek zginęło w sumie co najmniej 66 osób. Władze informowały o 23 ofiarach śmiertelnych. Według źródeł agencji Reutersa w zamieszkach 13 stycznia 2011 zginęło 12 osób, w tym 10 osób w Tunisie oraz 2 osoby w nadmorskim mieście Ras Dżabal.

Wieczorem 13 stycznia 2011 74-letni prezydent Ben Ali wystąpił z telewizyjnym orędziem, w którym zapowiedział, że nie będzie ubiegał się o kolejną kadencję w 2014. Stwierdził, że w Tunezji nie ma „dożywotniej prezydentury” i ustąpi z urzędu po upływie trwającej kadencji. Zadeklarował, że nie zamierza zmieniać przepisów konstytucji zabraniających ubiegać się o prezydenturę obywatelom powyżej 75 roku życia. Wyraził „bardzo głęboki i wielki żal” z powodu śmierci cywilów i zakazał służbom bezpieczeństwa używania ostrej amunicji poza koniecznością samoobrony. Odniósł się do głównych problemów, deklarując działania na rzecz obniżenia rosnących cen żywności oraz wprowadzenie „wolności prasy i usunięcie ograniczeń w internecie”.

Na wieść o deklaracjach prezydenta na ulicach kilku miast, w tym Tunisu, doszło do manifestacji wyrażających zadowolenie z jego decyzji. Odblokowany został również dostęp do stron internetowych, w tym serwisów YouTube i Dailymotion. Lider opozycji Nadżib Szebbi wyraził zadowolenie z postawy prezydenta, zwrócił jednak uwagę, że należy poczekać na szczegóły i konkretne działania.

Pierwsze reakcje międzynarodowe

Zaniepokojenie eskalacją przemocy w Tunezji wyraziła część społeczności międzynarodowej. Była to pierwsza wyraźna reakcja zagranicy na wydarzenia. Wcześniej główni aktorzy sceny międzynarodowej zajmowali powściągliwe stanowisko. Przez wiele lat utrzymywali bowiem kontakty handlowe z administracją Ben Alego i traktowali go jako gwaranta stabilności kraju, powstrzymującego wpływy radykalnych ugrupowań islamskich.

Administracja Stanów Zjednoczonych już 7 stycznia 2011 wezwała tunezyjskiego ambasadora w Waszyngtonie, aby wyrazić zaniepokojenie toczącymi się protestami. Zaapelowały do tunezyjskich władz o przestrzeganie swobód obywatelskich, w tym prawa do pokojowych zgromadzeń. Poruszyły też problem ingerencji władz w treści na stronach i portalach internetowych. 11 stycznia Departament Stanu USA wyraził „głębokie zaniepokojenie używaniem nadmiernej siły przez rząd Tunezji”.

Sekretarz generalny ONZ Ban Ki-moon wezwał wszystkie strony do rozwiązania różnic poprzez dialog oraz podkreślił znaczenie pełnego respektowania swobody wypowiedzi.

Szefowa dyplomacji UE, Catherine Ashton, wezwała rządzących do zaprzestania używania siły wobec demonstrantów i poszanowania ich podstawowych wolności. Wyraziła zaniepokojenie „użyciem niewspółmiernej siły przez policję”. Władze Francji oznajmiły, że „potępiają” przemoc i zaapelowały o pokój. 13 stycznia 2011 premier François Fillon wezwał strony do zachowania umiaru i podjęcia dialogu oraz potępił „nieproporcjonalne użycie siły” przez władze.

13 stycznia 2011 Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Praw Człowieka (UNHCHR) Navanethem Pillay wezwała tunezyjskie władze do wszczęcia postępowania w sprawie zabójstw dziesiątek cywilów przez służby policyjne wskutek użycia przez nie „nadmiernych środków”. Wyraziła również zaniepokojenie doniesieniami o torturowaniu zatrzymanych demonstrantów.

Ustąpienie prezydenta Ben Alego

Manifestacja przed Ministerstwem Spraw Wewnętrznych, 14 stycznia 2011

14 stycznia 2011, pomimo deklaracji prezydenta o nieubieganiu się o kolejną kadencję, protesty w Tunezji były kontynuowane, a obok postulatów ekonomicznych pojawiły się również polityczne dotyczące samego Ben Alego. W Tunisie od 5 do 7 tys. osób zgromadziło się przed budynkiem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, domagając się ustąpienia prezydenta ze stanowiska. Policja użyła przeciwko nim gazu łzawiącego, co jednak nie rozproszyło demonstrantów, a spowodowało tylko wycofanie się ich o niewielką odległość. Do starć z policją doszło również przed budynkiem banku centralnego. Protesty były kontynuowane także w innych miastach kraju. W odpowiedzi na pojawiające się postulaty, minister spraw zagranicznych Kamel Mordżani zapowiedział możliwość zorganizowania wcześniejszych wyborów parlamentarnych i utworzenia rządu jedności narodowej.

Kilka godzin później prezydent Ben Ali ogłosił rozwiązanie rządu i przeprowadzenie nowych wyborów w ciągu 6 miesięcy. Misję stworzenia nowego gabinetu powierzył dotychczasowemu premierowi Mohamedowi Ghannouchiemu, pełniącemu tę funkcję od 1999. Władze wprowadziły również bezterminowo stan wyjątkowy i godzinę policyjną (od 17:00 do 7:00) na terenie całego kraju. Powodem tej decyzji była „ochrona tunezyjskiej ludności i jej majątku”. W czasie obowiązywania stanu wyjątkowego zakazane było organizowanie publicznych zgromadzeń powyżej 3 osób. W przypadku niepodporządkowania się regulacjom policja posiadała prawo do użycia broni. Wojsko opanowało stołeczne lotnisko, a przestrzeń powietrzna nad Tunezją została zamknięta.

Nieoczekiwanie, 14 stycznia 2011 w godzinach popołudniowych, premier Ghannouchi ogłosił przejęcie obowiązków głowy państwa, zgodnie z art. 56 konstytucji, z powodu „tymczasowej niezdolności prezydenta do wykonywania swoich obowiązków”. Obiecał poszanowanie konstytucji, przywrócenie porządku i przeprowadzenie reform gospodarczych, politycznych i społecznych. Wezwał rodaków do „okazania patriotyzmu i jedności w celu przezwyciężenia trudnego okresu i powrotu do stabilności”. Premier nie poinformował o losie prezydenta Ben Alego.

Zamieszki w Tunisie, 14 stycznia 2011

Prezydent jednak, wraz z najbliższą rodziną, odleciał samolotem na północny wschód w kierunku Malty pod ochroną libijską. Zarówno władze maltańskie, jak i włoskie, zaprzeczyły jakoby miał przybyć na terytorium ich państw. Również prezydent Nicolas Sarkozy nie zgodził się na przyjęcie Ben Alego na terytorium Francji. Wobec braku zgody na lądowanie samolot prezydencki skierował się w stronę Zatoki Perskiej. W celu uzupełnienia zapasów paliwa lądował na krótką chwilę na Sardynii. Krótko po północy 15 stycznia 2011 wylądował ostatecznie w Dżuddzie w Arabii Saudyjskiej. Saudyjskiej władze, w opublikowanym oświadczeniu, potwierdzały przyjęcie Ben Alego i jego rodziny w swoim królestwie „z uwagi na wyjątkowe okoliczności, w obliczu których stanął braterski naród tunezyjski oraz w celu wsparcia bezpieczeństwa i stabilności jego kraju”. 17 stycznia 2011 Ben Ali został przewieziony z pałacu królewskiego w Dżuddzie, w którym początkowo przebywał, do miasta Abha w pobliżu granicy z Jemenem.

W nocy po ucieczce prezydenta w stolicy kraju zapanował chaos. Część mieszkańców, pomimo obowiązywania godziny policyjnej i stanu wyjątkowego, wyszła na ulice świętować ustąpienie Ben Alego. W mieście działały także uzbrojone grupy szabrowników zastraszające cywilów, którzy wznosili barykady, broniąc się przed przestępcami. Oddawano strzały, niektóre budynki stanęły w ogniu, w tym supermarkety, a także główny dworzec kolejowy. Nad miastem latały helikoptery z włączonymi reflektorami, patrolujące miasto, a wojsko ochraniało budynki publiczne. Ranem 15 stycznia 2011 centrum miasta pozostawało opustoszałe.