Rezerwat przyrody Las Warmiński - Polski Serwis Naukowy

Sosna

Domek myśliwski Gierka

rzeka Łyna

Źródlisko przy rzece Łynie, na terenie rezerwatu Las Warmiński, tuż za wsią Ruś

Cmentarzysko kurhanowe w Jełguniu

Słup drogowskazowy

Rezerwat przyrody Las Warmiński – utworzony został w 1982 r. na terenie Nadleśnictwa Nowe Ramuki. Położony jest między Jeziorem Łańskim a wsią Ruś. Powierzchnia rezerwatu wynosi 1656 ha a wraz z jeziorami 1803 ha. Rezerwat powstał, by chronić:

Prusowie – ludy bałtyckie zamieszkujące w średniowieczu tereny między Pomorzem, Mazowszem, Litwą a Bałtykiem (wybrzeże Bałtyku między dolną Wisłą a dolnym Niemnem). Obecnie na ich terytorium znajdują się województwo warmińsko-mazurskie oraz obwód kaliningradzki.
Jęczmień (Hordeum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. W zależności od podziału wyróżnia się od 20 do 25 gatunków tego rodzaju traw jednorocznych lub trwałych. Pochodzi ze stref umiarkowanych półkuli północnej.

obszary leśne, które charakteryzują się sporym stopniem naturalności – lasy liściaste, bory mieszane, lasy jesionowe i olchowe, bory wilgotne i bagienne,

odcinek Łyny – przełom o długości 6,5 km, od wypływu z jeziora Łańsk przez jezioro Ustrych do wsi Ruś,

3 jeziora: Ustrych, Galik, Jełguń, Oczko.

Powierzchnia rezerwatu jest pofalowanym terenem morenowym z licznymi, podmokłymi zagłębieniami.

Nietoperze, rękoskrzydłe (Chiroptera) – rząd ssaków łożyskowych, obejmujący ok. 1100 gatunków, do którego zalicza się 17 rodzin zgrupowanych w dwóch podrzędach:
Torfowisko (ang. peatland, mire, peat bog, niem. Moor, Moos, Ried, Filz) – jeden z typów mokradeł, siedlisk na tyle uwodnionych, że występuje tam specyficzna roślinność i zachodzą procesy akumulacji osadów organicznych. Jest to teren stale podmokły, o podłożu trudno przepuszczalnym, pokryty zbiorowiskami roślin bagiennych i bagienno-łąkowych. Torfowiska występują głównie w strefie klimatu umiarkowanego wilgotnego i chłodnego (północna część Eurazji i Ameryki Północnej, a także obszary górskie). Obszary te są cenne pod względem przyrodniczym, można je także wykorzystać gospodarczo – poprzez wydobywanie torfu. Torfowisko przyrasta średnio o 1 mm w ciągu roku.

W "Lesie Warmińskim" znajduje się bogata roślinność, liczne starodrzewy, wśród których przeważa sosna. Najstarsze drzewostany sosnowe mają ponad 200 lat. Drzewo to miejscami osiąga do 38 m wysokości i 100 cm pierśnicy. Niektóre egzemplarze dębu osiągnęły 350 lat. Szereg drzew jest pomnikami przyrody, do najciekawszych należą: "Dąb Napoleona" oraz wiekowy cis o formie krzaczastej i wysokości ok. 3 m. Oba wymienione egzemplarze uznano za pomniki w 1952 r. Las posiada bogate podszycie, z wieloma gatunkami roślin objętych ochroną. Występują tu: czosnek niedźwiedzi Allium ursinum, kopytnik pospolity Asarum europaeum, konwalia majowa Convallaria majalis, wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum, rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolia, przylaszczka pospolita Hepatica nobilis, bagno zwyczajne Ledum palustre, lilia złotogłów Lilium martagon, zimoziół północny Linnaea borealis, widłak Lycopodium clavatum, gnieźnik leśny Neottia nidus-avis, czworolist pospolity Paris quadrifolia, podkolan biały Platanthera bifolia, paprotka zwyczajna Polypodium vulgare i porzeczka czarna Ribes nigrum. W jeziorach występują grążel żółty Nuphar lutea i grzybienie białe Nymphaea alba.

Olsztyn (niem. Allenstein ?/i, dawniej hist. pol. Holstin, łac. Holsten, prus. Alnāsteini) – największe miasto i stolica województwa warmińsko-mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy. Według danych GUS populacja Olsztyna wynosi 176 457 (stan na 31.12.2009).
Wandalowie – grupa plemion wschodniogermańskich, zamieszkująca przed Wielką wędrówką ludów Europę Środkową. W noc sylwestrową 406 roku wraz ze Swebami i Alanami przekroczyli zamarznięty Ren w pobliżu Moguncji, po czym przez trzy lata pustoszyli Galię. W trakcie dalszej wędrówki po Cesarstwie dotarli do Północnej Afryki, gdzie po zdobyciu Kartaginy założyli swoje własne państwo (429). Przetrwało ono sto lat i zostało ostatecznie podbite przez Cesarstwo Bizantyjskie w latach 533-534.

Rezerwat stanowi miejsce bytowania bardzo wielu gatunków grzybów i porostów (grzybów zlichenizowanych), w tym objętych ochroną: grzyby wielkoowocnikowe – gwiazdosz potrójny Geastrum triplex, ozorek dębowy Fistulina hepatica i czarka Sarcoscypha sp.; porosty – obrostnica rzęsowata Anaptychia ciliaris, włostki Bryoria spp., płucnice: islandzka Cetraria islandica i zielonawa C. chlorophylla, nibypłucnik wątpliwy Cetrelia olivetorum, złociszek jaskrawy Chrysotrix candelaris, chrobotki: leśny Cladonia arbuscula, smukły C. ciliata i reniferowy C. rangiferina, mąkla tarniowa Evernia prunastri, żółtlica chropowata Flavoparmelia caperata, pustułka oprószona Hypogymnia farinacea, popielak pylasty Imshaugia aleurites, granicznik płucnik Lobaria pulmonaria, przylepki: łuseczkowata Melanelia exasperatula, okopcona M. fuliginosa i brodawkowata M. subargentifera, tarczownica skalna Parmelia saxatilis, płaskotka rozlana Parmeliopsis ambiqua, pawężnice: drobna Peltigera didactyla i łuseczkowata P. praetextata, płucnik modry Platismatia glauca, mąklik otrębiasty Pseudevernia furfuracea, odnożyce: mączysta Ramalina farinacea, kępkowa R. fastigiata, jesionowa R. fraxinea i opylona R. pollinaria oraz złotlinka jaskrawa Vulpicida pinastri.

Granicznik płucnik (Lobaria pulmonaria) – gatunek grzybów z rodziny granicznikowatych (Lobariaceae), na terenie Polski rzadko spotykany. Wyrasta na starych drzewach liściastych, czasami też na skałach. Może osiągać średnicę 20 cm. Występuje w wielu odcieniach zielonego. W ludowej medycynie jest od dawna stosowany przeciwko chorobom płuc, ale nie ma znaczenia leczniczego. Kojarzony jest z płucami jedynie z powodu swojego wyglądu.
Gatunkowa ochrona zwierząt - jedna z form ochrony przyrody przyjęta w Ustawie o ochronie przyrody. W stosunku do dziko występujących zwierząt objętych ochroną gatunkową wprowadzone są następujące zakazy: zabijania, okaleczania, chwytania, transportu, pozyskiwania, przetrzymywania, posiadania żywych zwierząt, posiadania zwierząt martwych lub ich części, niszczenie siedlisk i ostoi, wybieranie, posiadanie oraz przechowywanie jaj i inne.

Mieszkańcami lasu są najróżniejsze gatunki zwierząt. Oprócz zwierząt pospolitych możemy tu spotkać takie gatunki jak wydra europejska, łasica, borsuk, popielica czy nietoperze. Okazałym mieszkańcem lasu jest jeleń europejski o charakterystycznej smukłej budowie ciała. Głowę samca (byka) zdobi poroże nazywane przez myśliwych wieńcem. Jelenie z terenu Warmii odznaczają się szczególnie pięknym porożem i ustępują jedynie jeleniom karpackim. Gośćmi rezerwatu bywają wilki.

Paleolit (starsza epoka kamienia, zob. paleo, lit) - jedna z epok prahistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też jako starsza epoka kamienia. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce). Termin paleolit wprowadził w roku 1865 angielski uczony John Lubbock [1].
Jezioro Łańskie – jezioro w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Stawiguda w pobliżu wsi Łańsk, leżące na terenie Pojezierza Olsztyńskiego.

Las warmiński jest krainą ptaków, z których wiele należy do gatunków chronionych. Szczególnej ochronie podlegają tu stanowiska ptaków, takich jak: bielik, rybołów, kania czarna, orlik krzykliwy oraz bocian czarny. Wokół ich gniazd wytyczono strefy ochronne, gdzie prowadzi się gospodarkę leśną w ograniczonym zakresie. Poza wymienionymi w lesie warmińskim możemy spotkać inne ciekawe gatunki ptaków m.in. myszołów zwyczajny, żuraw, czajka, dudek, zimorodek i cały szereg innych.

Widłak (Lycopodium) – rodzaj roślin zaliczanych do rodziny widłakowatych. Liczy około 200 gatunków, z których w Polsce występują dwa. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych zaliczano tu ok. 400 gatunków (w tym 7 występujących w Polsce), jednak po poznaniu ich filogenezy zostały one podzielone na kilka różnych rodzajów, a nawet zaliczone zostały do różnych rodzin (np. Huperziaceae).
Owies (Avena L.) – rodzaj roślin należących do rodziny wiechlinowatych obejmujący około 35 gatunków (wiele z nich to rośliny uprawne), które w stanie dzikim występują w basenie morza Śródziemnego i Azji Środkowej, a w Polsce dziko występuje głównie owies głuchy (chwast). Gatunkiem typowym jest Avena sativa L..

Atrakcją rezerwatu jest dolina rzeki Łyny. Na odcinku między jeziorem Ustrych a wsią Ruś rzeka ma charakter podgórski. W jej nurcie spotkać można rzadki, chroniony gatunek krasnorostu – hildebrandia rzeczna Hildenbrandtia rivularis. Rzeka jest pod szczególną opieką Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody. W lesie warmińskim znajdują się jeziora śródleśne oraz kurhany sprzed 2000 lat.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.
Żyto (Secale L.) – rodzaj roślin jednorocznych, dwuletnich lub wieloletnich z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z Azji. Liczy ok. 10 gatunków, z których najważniejszym jest uprawiane żyto zwyczajne. Gatunkiem typowym jest Secale cereale L.:

Historia przekształceń antropologicznych

Ze względu na złożona i w miarę dobrze poznaną historię zmian przyrodniczych, wywołanych działalnością człowieka, obszar rezerwatu i najbliższych okolic jest dobrym terenem badawczym dla oceny renaturalizacji krajobrazu. Badania takie prowadzone są na UWM w Olsztynie.

Epoka kamienia

Paleolit (14 000-9000 r. p.n.e.): pierwsze ślady pobytu człowieka, krajobraz tundrowy, w ślad za wycofującym się lądolodem pojawili się łowcy reniferów, przywędrowali z dorzecza Wisły, zakładali krótkotrwałe obozowiska.

Pomnik przyrody – termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.
Morena: 1. Materiał skalny składający się z przemieszanych frakcji różnej wielkości (bloki skalne, głazy, żwiry, piaski, pyły), gliny, transportowanych i osadzanych przez lodowiec, pochodzących głównie z niszczenia jego podłoża, ze zboczy wznoszących się ponad powierzchnię lodowca jak również przynoszonych przez lawiny i wiatr.

Mezolit (8000-5000 r. p.n.e.): ocieplenie klimatu, w miejsce tundry pojawił się las brzozowy, potem brzozowo-sosnowy. Ludność żyła z myślistwa, rybołówstwa i zbieractwa. Zakładano sezonowe obozowiska w pobliżu jezior i rzek. Ślady takiego obozowiska znaleziono nad jeziorem Kośno w pobliżu leśniczówki Mendrzyny (Landryny, Mendryny) (nóż kościany z ok. 7000 r. p.n.e.). W Kielarach odnaleziono ślady pracowni krzemieniarskiej z narzędziami mikrolitycznymi. Około 7000 roku p.n.e. wyemigrowali łowcy reniferów, pojawili się nowi przybysze z Europy. Używali narzędzi mikrolitycznych (tzw. zbrojniki), osiedlali się nad brzegami jezior i rzek, zajmowali się myślistwem.

Porosty (łac. Lichenes) – tradycyjna nazwa licznej grupy grzybów (ponad 20% wszystkich gatunków grzybów (Fungi), określanych jako zlichenizowane, tworzących obligatoryjne symbiozy głównie z prokariotycznymi cyjanobakteriami (Cyanobacteria) lub eukariotycznymi zielenicami (Chlorophyta). Jako samodzielna jednostka taksonomiczna, przestała istnieć w 1981 roku, w wyniku zmian wprowadzonych przez Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Botanicznej. Pojęcie to ujmowane jest obecnie w kategoriach ekologicznych (podobnie jak grzyby mikoryzowe), a nie systematycznych.
Czarka (Sarcoscypha) – rodzaj grzybów należący do rodziny czarkowatych (Sarcoscyphaceae). Typem nomenklatorycznym jest czarka szkarłatna (Sarcoscypha coccinea).

Neolit (5000-2000 r. p.n.e.): klimat atlantycki cieplejszy i wilgotniejszy od obecnego, w krajobrazie pojawiły się rozległe puszcze liściaste. Osady lokowano nad brzegami jezior i rzek, a ludność żyła z rybactwa, łowiectwa, zbierała owoce lasu. Pojawiły się pierwsze naczynia gliniane oraz początki uprawy ziemi (w dolinach rzek, bez karczunku lasu) i hodowle zwierząt (pierwsze zboża i udomowione zwierzęta hodowlane). Udoskonalono rybołówstwo: obok harpunów i wędek pojawiły się bardziej wydajne sieci łowne. Domostwa budowano bardziej solidnie. Obrabiano drewno, poroża, kości skóry zwierząt, włókna roślinne, produkowano siekierki i toporki z kamienia gładzonego. Około 3000 r. p.n.e. upowszechniła się ceramika (naczynia gliniane), uprawy zbóż i hodowla zwierząt. Karczowano i wypalano lasy, uprawiano jęczmień, pszenicę żyto. Po wyjałowieniu gleby wypasano bydło, owce, kozy. Po kilkunastu latach przenoszono siedziby w inne miejsce. Porzucone polany (pola i pastwiska) ponownie zarastały lasem.

Kultura przeworska – kultura archeologiczna epoki żelaza rozwijająca się między III w. p.n.e. a V w. n.e. na terenach obecnej Polski oraz Zakarpacia. Dawniej zwana kulturą wenedzką lub grupą przeworską kultury grobów jamowych. Kultura przeworska zastąpiła na znacznej części swojego terytorium wcześniejszą kulturę pomorską.
Zimoziół północny (Linnaea borealis) – gatunek rośliny z rodziny zimoziołowatych (Linnaeaceae), jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju zimoziół (Linnaea). Pierwszy opis naukowy rośliny sporządził Karol Linneusz podczas swej wyprawy do Laponii i on też nadał jej nazwę rodzajową od swego nazwiska. W Szwecji od nazwy rodzajowej wywodzi się imię "Linnea".

Na ziemiach Pojezierza Mazurskiego ścierały się wpływu dwu kultur: fińsko-bałtyjskiej (ceramika z ornamentem grzebykowym) i środkoworosyjskiej (ceramika z ornamentem dołkowym). Kultury te przemieszały się.

Nowe plemiona pojawiły się ok. 3000 r. p.n.e. Z dorzecza Wisły zaczęła napływać ludność rolniczo-hodowlana kultury pucharów lejkowatych. Po nich z terenów współczesnych Kujaw przybyła ludność kultury amfor kulistych, zajmowali się rolnictwem i handlem (m.in. bursztynem). Ślady ich pobytu odnaleziono w Bartągu, Kielarach, Butrynach, Chaberkowie, Jełguniu, Rusi.

Purda (niem. Gross Purden) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Purda, około 15 km na południowy wschód od Olsztyna.
Kultura kurhanów zachodniobałtyjskich – archeologiczna kultura kurhanowa epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, rozwijająca się od okresu halsztackiego Do późnego okresu lateńskiego (ok. VI–I w. p.n.e.) na terenach północnego Mazowsza, Warmii, Mazur i Sambii.

Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. (ok. roku 2000) p.n.e.) pojawiły się plemiona kultury ceramiki sznurowej – Praindoeuropejczycy. Zaczęły powstawać większe osady. Ludność żyła z rybołówstwa i myślistwa a także hodowli i rolnictwa. Z pewnością zbierano w lesie jagody i grzyby. Relikty tej kultury (ceramiki sznurowej) znajdujemy w okolicach Jełgunia (cmentarzysko z kurhanami), Ząbie (cmentarzysko). U schyłku epoki kamienia nastąpił regres demograficzny i wyludnienie.

Podkolan biały (Platanthera bifolia) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny storczykowatych. Występuje w Europie ( z wyjątkiem rejonu Morza Śródziemnego i Kotliny Panońskiej) i Azji, północnej Afryce. W Polsce na całym obszarze, choć w ostatnich latach coraz rzadsza.
Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.

Epoka brązu

Epoka brązu (1600-600 r. p.n.e.). Około roku 1600 r. p.n.e. zaczęły napływać pierwsze wyroby z brązu, najprawdopodobniej jako wynik wymiany handlowej za bursztyn. Ślady znaleziono w Kurkach. Około 1100 r. p.n.e. zaczęły powstawać nowe osady, prawdopodobnie w oparciu o ludność miejscową oraz przybyszów z dorzecza Wisły (kultura łużycka). Trwałe i ludne osiedla budowane były w zakolach rzek, na półwyspach jezior lub na pagórkach. Ślady takich osad odkryto w Olsztynie, Worytach, Klewkach, Bartągu, Kielarach, Pluskach.

Bagno zwyczajne (Ledum palustre L.), zwane też bagnem pospolitym, bagniakiem, dzikim rozmarynem, rozmarynem leśnym – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych.
Kurhan - rodzaj mogiły, w kształcie kopca o kształcie stożkowatym lub zbliżonym do półkolistego, z elementami drewnianymi, drewniano-kamiennymi lub kamiennymi (zobacz dolmen), w którym znajduje się komora grobowa z pochówkiem szkieletowym lub ciałopalnym. Pomieszczenia grobowe, nieraz bardzo rozbudowane, mają zwykle konstrukcję kamienną bądź drewnianą, czasem są kute w litej skale.

Około roku 1000 p.n.e. nastąpiła zmiana obrzędu pogrzebowego, upowszechniła się kremacja (ciałopalenie). Resztki ze stosu pogrzebowego zbierano do naczyń glinianych (popielnic) lub wsypywano wprost do ziemi. Cmentarzyska takie odkryto w Bałdach i Pluskach. Czasem usypywano ziemno-kamienne kurhany (Jełguń, Pluski) pokryte kamiennym brukiem. Cmentarzysko w Jełguniu było używane w latach 800-600 p.n.e. W pobliżu znajdowało się osiedle.

Proso (Panicum L.) – rodzaj roślin jednorocznych lub bylin należący do rodziny wiechlinowatych. Należy do niego ok. 500 gatunków występujących w strefie międzyzwrotnikowej, dalej na północ sięgając strefy klimatu umiarkowanego w Ameryce Północnej. Z tego rodzaju pochodzą jedne z najstarszych roślin zbożowych. Gatunkiem typowym jest Panicum miliaceum L.
Popielica (Glis glis) – ssak z rodziny popielicowatych (Gliridae), jedyny przedstawiciel rodzaju Glis. Jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Znajduje się w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz objęta jest Konwencją Berneńską. W Polsce objęta jest ochroną gatunkową.

W epoce brązu ludność żyła z rolnictwa i hodowli, pola powiększano poprzez wrąb i wypalenia pierwotnej puszczy. Ślady metalurgii brązu odkryto w Cerkiewniku i Worytach.

Epoka żelaza

Epoka żelaza. Około roku 500 zaczęto wytwarzać wyroby z żelaza (narzędzia, broń). Pojawiła się kultura kurhanów zachodniobałtyjskich (utożsamia się za zachodnimi Bałtami, pochodzącymi z dorzecza górnego Dniepru, Dźwiny i Oki). Odnotowano znaczny wzrost zaludnienia, pojawiły się osiedla obronne, usytuowane na jeziornych wyspach (Pluski, Ząbie) oraz na morenowych wzniesieniach, dodatkowo umocnionych kamienno-ziemnymi wałami, palisadami drewnianymi lub suchymi fosami (np. Sząbruk). W ceramice pojawiły się naczynia o kulistych dnach oraz zwyczaj chowania zmarłych w grobowcach kurhanowych. Ludność (Bałtowie, Prusowie) zajmowali się hodowlą bydła, owiec, kóz a przede wszystkim koni tarpanów. Uprawiano także zboża (pszenica, jęczmień, owies, proso, żyto), groch, bobik. Zajmowano się łowiectwem, rybołówstwem i bartnictwem.

Czworolist pospolity (Paris quadrifolia L.) – gatunek byliny zaliczany w różnych systemach klasyfikacyjnych do rodziny trójlistowatych lub liliowatych, ostatnio włączany do rodziny melantkowatych (APG II z 2003, APweb). Czworolist pospolity występuje na terenie Europy (z wyjątkiem Niziny Węgierskiej i północnych wysp), Małej Azji, oraz syberyjskiej części Azji. Jest to gatunek pospolity na terenie całej Polski.
Rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia L.) – gatunek rośliny należący do rodziny rosiczkowatych. Roślina owadożerna. Występuje w stanie dzikim w całej Europie oraz na obszarach Ameryki Północnej i Azji. W Polsce dość pospolita na torfowiskach. Zwyczajowo bywa nazywana rosą słoneczną.

Germanie

W okresie rzymskim (200 r. p.n.e.-400 r. n.e.) pojawiło się osadnictwo germańskich Wandalów, Gotów, Gepidów, najprawdopodobniej nastąpiło przemieszanie z Galinami. Później napłynęli Herulowie powracający z terenów Morza Czarnego.

Germańscy Wandalowie – kultura przeworska (200 r. p.n.e.-200 r. n.e.). W okolicach Łajsu stanowili zwartą enklawę (północna granica zwartego obszaru występowania między Odrą a Wisłą). Ślady ich osad znaleziono w Bartągu, Bartążku, Gągławkach, Przykopie, Rusi, Rybakach, Tomaszkowie, Ząbiu.

Germańscy Goci – kultura wielbarska (200-400 r. n.e.). Przybyli ze Skandynawii, osiedlili się na Pomorzu, później dotarli na tereny okolic górnej Łyny, a dalej przez Lubelszczyznę i Podole nad Morze Czarne. Ślady Gotów odnaleziono w Bartągu, Gągławkach, Tomaszkowie a ich cmentarzyska w Bartągu, Gryźlinach, Tomaszkowie.

Sosna (Pinus L. 1753) – rodzaj roślin z rodziny sosnowatych (Pinaceae Lindl.) obejmujący niemal 115 gatunków drzew i krzewów. Występują przeważnie w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, choć niektóre gatunki rosną również w strefach cieplejszych (tu jednak zwykle w górach). W Ameryce Środkowej najdalej na południe sięgają do Gwatemali, Salwadoru i Nikaragui, zaś w Azji do Archipelagu Malajskiego. Jedyne naturalne stanowisko na półkuli południowej znajduje się na Sumatrze (P. merkusii).
Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis Mill.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny jaskrowatych. Występuje na terenie niemal całej Europy oraz na Dalekim Wschodzie. W Polsce tylko lokalnie jest rzadsza lub całkiem jej brak, poza tym należy do dość rozpowszechnionych gatunków w żyznych lasach liściastych. W wielu krajach jest uprawiana jako roślina ozdobna, w przeszłości była także stosowana jako roślina lecznicza. By ustrzec dzikie populacje przed zniszczeniem w związku ze zrywaniem kwiatów i wykopywaniem roślin, przylaszczka została objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Naukową nazwę zawdzięcza kształtowi liści kojarzących się z płatami wątroby (łac. hepar – wątroba).

Herulowie. W latach 400-600 r. n.e. uwidoczniły się wpływy z obszarów naddunajskich i stepów czarnomorskich. Po rozbiciu państwa Gotów przez Hunów, część ludności powróciła na swe wcześniejsze tereny, w tym Galindowie, którzy wyprawili się z Gotami nad Morze Czarne. Ukształtowała się specyficzna kultura mazursko-germańska (kultura olsztyńska), której ślady znajdujemy w Kielarach i Pasymiu (łączyła zapewne element germański jak i bałtyjski). Ludność uprawiała zboża (jęczmień, pszenicę, proso), hodowała bydło, owce, konie i świnie. Domostwa miały konstrukcję drewniana i były częściowo zagłębione w ziemi. Osady oddzielone były obszarami pustek (typowe dla Europy Środkowej tego okresu).

Dźwina (łot. Daugava, białorus. Дзьвiна - Dźwina lub Заходняя Дзьвiна - Zachodniaja Dźwina, ros. Западная Двина - Zapadnaja Dwina, , lit. Dauguva, liw. Väina, dawna nazwa: Rubon) - rzeka przepływająca przez Rosję, Białoruś i Łotwę, mająca swoje źródła na wzgórzach wyżyny Wałdaj w zachodniej Rosji, na północny zachód od miasta Andrieapol, uchodząca do Bałtyku w Zatoce Ryskiej.
Olsza, olcha (Alnus Mill.) – rodzaj drzew z rodziny brzozowatych. Pospolite drzewo europejskie strefy klimatu umiarkowanego. Gatunkiem typowym jest Alnus glutinosa (L.) Gaertn.. Olsze mają brodawki korzeniowe, w których żyją promieniowce z rodzaju Actinomycetes, mające zdolność asymilowania wolnego (atmosferycznego) azotu.

Prusowie

Relikty osadnictwa pruskiego odnajdujemy w nazwach: Lauks – pole, (łac. campus) – jednostka osadnicza najniższego rzędu (pojedyncze gospodarstwo lub grupa kilku-kilkunastu rodzin); wchodziła w skład tzw. "małej ziemi" – jednostki plemiennej Prusów.

Lauks nie miał określonego obszaru. Była to ziemia uprawna w wykarczowanej puszczy, na polanie. Grunty lauksu nie stanowiły zwartego układu, składały się z drobnych kawałków ziemi. Poszczególne lauksy oddzielała puszcza lub jeziora, bagna i rzeki. Najbardziej prymitywną formą lauksu było pojedyncze gospodarstwo. Większe lauksy składały się z kilku lub kilkunastu rodzin. Z lauksów odchodziły rodziny, aby założyć w niewielkiej odległości następne osady (lauksy) o takiej samej nazwie lub nieco zmienionej. Lauks nie był wsią w rozumieniu wsi polskiej czy niemieckiej. Prusowie nie osiedlali się w jednym miejscu, a ich gospodarstwa były rozrzucone z dala jedno od drugiego. W sąsiedztwie osady znajdowało się miejsce składania ofiar, święty gaj itp. W razie zagrożenia ludność chroniła się w gródkach obronnych. W pobliżu znajdowało się także miejsce grzebania zmarłych.

Orlik krzykliwy (Aquila pomarina) – gatunek dużego, wędrownego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae) (podrodzina orły, rodzaj Aquila).
Bałtowie – indoeuropejska grupa ludnościowa, zamieszkująca obszar Europy Środkowej, głównie południowo-wschodnie wybrzeża Morza Bałtyckiego i posługująca się językami bałtyckimi.

Nazwa lauks zachowała się w kilku nazwach wsi: Łajs, Łajsy. Reliktem są nazwy "Łajs", "Łajsy", oraz końcówki lauken, -lack (w języku niemieckim) lub -ławki (spolszczenia), np. Gągławki/Ganglauken, Wopławki/Woplauken, Pasławki/Passlack.

Prusowie chowali zmarłych w lasach. Pobliskie Kopanki i Przykop nazwę mogą brać od pruskiego słowa kopy – groby. Kopanki to miejsce grobów, a Przykop, miejsce przy grobach.

Butryny nazwę swą biorą zapewne od pruskiego osadnika-zasadźcy Butryma, ewentualnie od rdzenia but – dom.

Kultura wielbarska (inaczej gocko-gepidzka oraz wschodniopomorsko-mazowiecka) – kultura archeologiczna epoki żelaza rozwijająca się między I a V wiekiem, na terenach obecnej północnej oraz wschodniej Polski oraz zachodniej Ukrainy.
Neolit (zob. neo - "nowy", lit - "kamień"; inaczej młodsza epoka kamienia) - końcowy okres epoki kamienia (poprzedzający epokę brązu). Jego charakterystyczne cechy to uprawa roślin i hodowla zwierząt oraz stałe osady. Proces ten nazwano "rewolucją neolityczną". W neolicie rozwijają się też nowe techniki obróbki kamienia, takie jak gładzenie powierzchni i wiercenie otworów. Nazwa epoki wprowadzona przez Johna Lubbocka w 1865 roku.

Nazwa Bałdy wywodzi się prawdopodobnie od pruskiego słowa bala – oznaczającego bagno, błoto.

Prusowie. Z początkiem 600 r. zaprzestano użytkowania większości osad i cmentarzysk. Ukształtowały się znane nam plemiona Prusów. Do Europy Środkowej napłynęli Słowianie (spokrewnieni z Bałtami, z udziałem plemion sarmackich i wpływem Germanów). W Europie nastąpiła epoka wędrówek ludów i ekspansji Słowian. W okolicach rezerwatu Las Warmiński coraz wyraźniej uwidaczniały się wpływy słowiańskie. O związkach Prusów ze Słowianami przybyłymi z dorzecza Dniestru świadczy pojawienie się w Galindii kamiennych posągów zwanych "babami".

Lilia złotogłów (Lilium martagon L.) – gatunek byliny z rodziny liliowatych (Liliaceae). Występuje w Europie i Azji. W Polsce jest rośliną rzadką, częściej spotykana jest w Sudetach i Karpatach.
Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.

W latach 800-1200 r. n.e. miały miejsce okresy wyludnienia. W wyniku wędrówek ludów i załamania się szlaków handlowych, w tym najważniejszego szlaku bursztynowego, doszło się do wyludnienia Galindii (osadnictwo przeniosło się w dorzecze Gubra i górnej Drwęcy, wyodrębniły się plemiona Bartów i Sasinów.

Galidnia to nic innego jak "Ukraina", kraj na granicy, obrzeże. Osadnictwo było rzadsze, na dawne polany i pola powracał las, a osady i cmentarzyska znikały w dzikiej przyrodzie. Osadnictwo jednak całkowicie nie znikło.

Rybołów (Pandion haliaetus) – gatunek dużego, wędrownego ptaka drapieżnego z rodziny rybołowów (Pandionidae), zamieszkujący w zależności od podgatunku:
Czajka (czajka pospolita) (Vanellus vanellus) – średni ptak wędrowny z rodziny siewkowatych, zamieszkujący niemal całą Europę i umiarkowaną strefę Azji aż po Pacyfik (do Morza Japońskiego). Zimuje w Europie Zachodniej, wyspach wschodniego Atlantyku, w północnej Afryce, basenie Morza Śródziemnego, na Bliskim i Dalekim Wschodzie oraz w Indiach. Jest to zatem jeden z bardziej rozpowszechnionych ptaków błotnych. W Polsce, Holandii i północnych Niemczech występuje 3/4 europejskich populacji. W Polsce występuje w całym kraju, choć nierównomiernie, bo najliczniej na wschodzie. Pojawia się też w niższych partiach gór. Zachodnio- i południowoeuropejskie populacje są osiadłe, ma na to wpływ łagodny klimat. Przeloty marzec-kwiecień oraz czerwiec i późniejsze miesiące.

Średniowiecze

Wały obronne z XIV lub XV wieku k. leśniczówki Zazdrość to fragment systemu obronnego między Barczewem, Pasymiem i Purdą. W strażnicy obronnej w Bartążku z XIV kapituła warmińska w 1348 r. zdecydowała o lokacji Olsztyna.

Wyniszczone w XII wieku najazdami książąt polskich ziemie Sasinów i Galindów zostały znacznie wyludnione.

Osadnictwo niemieckie prowadzone przez zakon krzyżacki, polegało na zakładaniu wsi na dawnych terenach rolnych, lub na surowym korzeniu, tj. poprzez karczunek puszczy. W drugim przypadku powstawały miejscowości, których nazwa zawierała końcówkę niemiecką walde – oznaczająca las, puszczę (-wałd po spolszczeniu): Grunwald, Bruchwałd, Gietrzwałd, Ługwałd, Brąswałd.

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie (UWM) – państwowy uniwersytet z siedzibą w Olsztynie. Główny kampus, miasteczko akademickie znajduje się w dzielnicy Kortowo. Powstał 1 września 1999 roku w wyniku połączenia Akademii Rolniczo-Technicznej, Wyższej Szkoły Pedagogicznej i Warmińskiego Instytutu Teologicznego, na mocy Ustawy z dnia 9 lipca 1999 r. o utworzeniu Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (Dz. U. Nr 69, poz. 762). Kształci 33 tys. studentów (na wszystkich rodzajach studiów).
Epoka brązu – jedna z epok prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. Najwcześniej, na Kaukazie i w obszarze Morza Egejskiego, w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr), za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 3400 p.n.e., w Europie Południowej 2800 p.n.e., w Polsce 2200 p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000 – 700 p.n.e., kiedy to na Bliskim Wschodzie zaczęły tworzyć się pierwsze państwa i pojawiło się niewolnictwo, a na większości obszarów Europy rozpoczął się stopniowy rozkład wspólnoty pierwotnej.

Zakon i Kapituła Warmińska lokując nowe wsie, osadzała osadników z Niemiec, bądź Prusów lub Polaków a nawet Rusinów. Na przykład w XIV wieku w Rusi, Kapituła Warmińska osadziła pięciu pruskich bartników. Dlatego pruskie nazwy miejscowości nie muszą pochodzić z czasów dawniejszych, a wynikać ze średniowiecznego osadnictwa.

Guber – rzeka na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, prawy dopływ Łyny. Jest rzeką III rzędu, wg danych WIOŚ z 2006 r. ma długość 80,2 km, a zlewnia ma powierzchnię 1589,1 km². Źródła znajdują się na południowy zachód od jeziora Guber na terenie gminy Ryn, ujście - w Sępopolu. Lewobrzeżne dopływy Gubra: Dajna, Sajna; prawobrzeżne dopływy: Struga Rawa, Runia, Liwna, Mamlak.
Grzybienie białe (Nymphaea alba L.), zwyczajowo nazywane także nenufarem lub lilią wodną – gatunek byliny z rodziny grzybieniowatych (Nymphaeaceae). Jeden z około 50 gatunków z rodzaju grzybienie Nymphaea. Typ nomenklatoryczny dla rodzaju. Ze względu na efektowne, duże kwiaty pływające na powierzchni wody gatunek ten rozpowszechniony jest w uprawie, zwłaszcza w postaci odmian barwnie kwitnących. Jest to także roślina lecznicza, a dawniej także barwierska. W wielu krajach gatunek z powodu zagrożenia naturalnych stanowisk objęty został ochroną prawną, w tym także chroniony jest w Polsce.

W średniowieczu uprawiano tzw. trójpolówkę, co na gruntach piaszczystych przynosiło słabe plony.

Historycy niemieccy wskazują, że nazwy Ruś czy Ruszajny (niem. Reuschahagen) pochodzą od rusińskich osadników z Rusi Białej. Inni wiążą nazwę z więcierzem do połowu ryb Fischreuse. Jeszcze inni wskazują na pruskie słowo rusite czyli ciec, a więc określenia dotyczącego wody, w tym przypadku rzeki Łyny Rusele, Russe.

Renaturalizacja — jest to proces przywracania środowisku stanu naturalnego, możliwie bliskiego stanowi pierwotnemu sprzed wprowadzenia w nim zmian przez człowieka. Termin ten ma szersze znaczenie niż renaturyzacja bowiem nie ogranicza się do działań technicznych - może oznaczać proces spontaniczny możliwy dzięki np. ochronie biernej. W odróżnieniu do renaturyzacji ograniczającej się zwykle do zabiegów hydrotechnicznych, dotyczyć może wszelkich ekosystemów. W ekosystemach leśnych może polegać np. na umożliwieniu spontanicznego kształtowania składu i struktury drzewostanu poprzez eliminację zabiegów hodowlanych.
Gietrzwałd (niem. Dietrichswalde) – duża wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy Gietrzwałd przy drodze krajowej nr 16 Olsztyn - Ostróda, 20 km na południowy zachód od Olsztyna.

Osadnictwo kapitulne: na polu Bertynga – Bartążek (1335) (pruski Bartąg) i Bartąg (1345) (niemiecki Bartąg – wskazywałoby na różny etnos osadników), Jaroty (1342, osadnik Prus Jomen), Dorotowo (1348, zasadźca Prus Dorot), Szczęsne (1353), Klewki (1353), Klebark Wielki (1357), Tomaszkowo (1363), Ruś (1374), Butryny (1412).

Mikołaj Kopernik (łac. Nicolaus Copernicus Torinensis lub Thorunensis lub Torunensis, niem. Nikolaus Kopernikus; ur. 19 lutego 1473 w Toruniu, zm. 24 maja 1543 we Fromborku) – astronom, matematyk, prawnik, ekonomista, strateg, lekarz, astrolog, tłumacz, kanclerz kapituły warmińskiej od 1511, kanonik warmiński, scholastyk wrocławski.
Bób (Vicia faba L.) – gatunek jednorocznej rośliny z rodziny bobowatych (Fabaceae Lindl.). Jest uprawiany jako warzywo. Dziko rośnie w północnej Afryce i w Iranie, jest uprawiany w wielu krajach świata.

Oprócz wsi powstały majątki szlacheckie: Gągławki (1348), Kielary (1361), Maudy (obecnie Majdy 1534). Wszystkie wsie zostały zniszczone w czasie wojen polsko-krzyżackich w XV i XVI wieku. Ponownie zasiedlane były w latach 1516-1521 przez samego Mikołaja Kopernika.

W XVI w. założono położoną na terenie obecnego rezerwatu, dziś już nieistniejącą, wieś Sójka (Soyka).

Łyna (ros. Лава, Ława, niem. Alle, prus. Alna) – rzeka w północno-wschodniej Polsce (województwo warmińsko-mazurskie) i Rosji (Obwód kaliningradzki). Lewy dopływ Pregoły. Płynie przez Pojezierze Olsztyńskie i Nizinę Sępopolską.
Pluski – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Stawiguda 20km od Olsztyna, w kompleksie Lasów Łańskich nad jeziorem Pluszne .

Okres rozwoju przemysłu

XVIII w. – pierwsze wzmianki o hutcie szkła (oraz smolarniach – wytwórniach potażu) nad płd. brzegiem jeziora Jełguń. W połowie XIX w. liczba stałych mieszkańców osady Jełguń wahała się między 250-300 osób

1785 r. – wzmianka o tartaku przy młynie na Łynie w Sójce (młyn istniał również w Ustrychu)

1876 r. – zaprzestanie produkcji w Jełguniu, rozbiórka większości zabudowań

II poł. XIX w. – miejsce hutników zajęli flisacy – drewno transportowano Łyną przez Ruś do Olsztyna.

lata 80. i 90. XIX w. – planowa akcja zalesień – Pruskie Stacje Doświadczalne z egzotami; teren byłego leśnictwa Jełguń obejmował najbogatsze zgrupowanie egzotów na obszarze byłych Prus Wschodnich (uprawiano tu m.in.: Abies alba, A. concolor, A. nordmanniana, Betula lenta, Carya laciniosa, Chamaecyparis lawsoniana, Ch. pisifera, Fraxinus americana, Pseudotsuga menziesii, Quercus rubra, Thuja plicata, Fagus sylvatica, Larix sp.)

Druga połowa XX w.

1952 r. – ośrodek wypoczynkowy Rady Ministrów w Łańsku (dawna osada rybacka), w latach 60. i 70. zajmował kilkadziesiąt tysięcy hektarów lasów wraz z jeziorami, ogrodzony płotem z siatki o długości ponad 200 km (w XIX wieku istniał tu pałacyk myśliwski władców niemieckich)

lata 70. XX w. – wyludnienie okolicznych wsi na skutek wyjazdu do Niemiec rdzennej ludności; gospodarkę leśną zdominowało łowiectwo

propozycja utworzenia na terenie Lasów Ramuckich rezerwatu przyrody: Z. Czubiński 1977 – Rezerwaty przyrody w Polsce (rezerwat „Ramuki” chroniący zespoły leśne, pow. 12ha, drzewostan świerkowy typu borealnego)

Wyludnienia po 1945, rozwój turystyki, zalesienia i renaturalizacja obszaru rezerwatu Las Warmiński.

Barczewo (dawniej Wartembork, niem. Wartenburg in Ostpreussen) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Barczewo. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.
Osadnik – jeden z osadników, mieszkańców innego regionu kraju, innego kraju (lub kontynentu) zakładających osady (lub miasta) na terenach słabo rozwiniętych, słabo zaludnionych lub niezamieszkanych, albo też przejętych od innego państwa czy właściciela na drodze zbrojnej (wojna) lub pokojowej (traktat pokojowy, nabycie). Osadników nazywano także kolonistami lub pionierami.

Zalesianie gruntów porolnych pod koniec XX w., w okolicach rezerwatu (Butryny, Łajs, Tylkowo itd.).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)