Rigsdaler - Polski Serwis Naukowy

Rigsdaler – talar duński bity od roku 1537 do 1873.

Talar duński podobnie jak szwedzki talar (riksdaler) zwany jest także rixtalarem.

Historia

Z powodu długotrwałych wojen system pieniężny w Danii w XVI wieku charakteryzowała duża chwiejność, co w 1535 roku doprowadziło do dewaluacji monet. W 1537 roku po raz pierwszy wybito w Danii talara pod nazwą daler, jednak na stałe talary weszły do duńskiego obiegu pieniężnego w wyniku reformy przeprowadzonej w 1541 roku. Bity odtąd talar miał wartość 3 marek, co potwierdzał umieszczony na monecie napis III Marck Danske. Pierwsze duńskie talary zwane według niemieckiego wzoru gyldengroschen zawierały 26.07 gramów czystego srebra.

Cesarstwo Austriackie niem. Kaisertum Österreich (dawniej pisane Kaiserthum Oesterreich) – państwo powstałe w 1804 w reakcji na proklamowanie przez Napoleona I Cesarstwa Francuskiego.
Chrystian IX Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (ur. 8 kwietnia 1818 Gottorp - zm. 29 stycznia 1906 Kopenhaga ) – książę Szlezwiku-Holsztynu , król Danii. Założyciel dynastii Glücksburg.

Nowy system walutowy Danii po reformach w 1541 roku przedstawiał się następująco:

System ten nie utrzymał się długo, gdyż w 1554 roku nieco zmniejszono zawartość srebra w markach i odpowiednio w pozostałych monetach. Dalsze dewaluacje sprawiły, że w 1565 roku talar duński liczył już 4 marki.

W dalszych latach, szczególnie po 1575 roku, następowała dalsza dewaluacja marki, aż w 1582 roku ustalono, że marka ma zawierać 5.89 gramów srebra. By zachować relację talar = 4 marki, obniżono zawartość srebra w duńskim talarze do 23.56 gramów srebra.

Dania – Królestwo Danii (Kongeriget Danmark) – państwo położone w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też Grenlandia oraz Wyspy Owcze. Graniczy od południa z Niemcami.
Riksdaler - talar szwedzki wprowadzony w 1534 roku pod nazwą daler, a od 1604 roku bity pod nazwą riksdaler. W latach 1777 - 1873 był podstawową walutą Szwecji. Także dzisiaj nazwa ta potocznie oznacza koronę szwedzką.

Duński system walutowy w 1582 roku wyglądał następująco:

Kolejna ordynacja z 1602 roku obniżyła zawartość srebra w duńskim talarze do około 22 gramów. Obok talarów srebrnych wybito również talary złote o nominale 8 talarów (16,66 gramów czystego złota), 6 talarów (12.17 gramów czystego złota) oraz 4 talarów (8m12 gramów czystego złota). Złotych jednotalarówek nie bito, ale 1/4 złotej 4-talarówki zawierała 2,03 gramów czystego złota. Stosunek cen złota i srebra wyniósł zatem wtedy 1:10.8. Talar wciąż był równy 4 markom. Obowiązywał teraz w Danii nasŧepujacy system:

Wojna duńska 1864 roku, znana także (głównie w historiografii anglosaskiej) jako II wojna o Szlezwik lub wojna duńsko-pruska to konflikt między koalicją Austrii i Prus oraz Danią, mający miejsce w 1864 roku.
Skandynawska Unia Monetarna (duń. Skandinaviske Møntunion, norw. Skandinaviske myntunion, szw. Skandinaviska myntunionen) - umowa ekonomiczna zawarta 5 maja 1873 roku między Danią a Szwecją w sprawie zastąpienia walut tych krajów (odmian talarów) wspólnym rodzajem waluty związanej kursem złota - koroną podzielną na 100 øre.

W 1608 roku na wzór holenderskich talarów lewkowych (stąd nazwa løvedaler) zaczęto bić talary o wadze 27,5 gramów próby 12 łutowej, zawierające 20,5 grama czystego srebra. Monety te warte były 66 szylingów, czyli już nieco więcej niż 4 marki (64 szylingi). W 1611 roku wybijano monety wartości 1 i 1/2 do 6 talarów, zwane talarami szerokimi (breddaler).

Wojny napoleońskie – ciąg konfliktów zbrojnych pomiędzy Francją – najpierw republiką, a następnie cesarstwem – w czasach supremacji Napoleona Bonaparte. Były one częściowo kontynuacją konfliktów, które wybuchły z powodu rewolucji francuskiej i trwały – z inicjatywy i dzięki finansowaniu przez Anglię – przez cały okres I Cesarstwa. Historycy nie są zgodni co do tego, kiedy dokładnie należy datować ich początek. Niektórzy uważają, że należy je liczyć od momentu, gdy w listopadzie 1799 roku Napoleon przejął władzę we Francji. Inni uznają, że konflikty okresu 1799-1802 należy zaliczać jeszcze do wojen okresu rewolucji francuskiej i za punkt początkowy „wojen napoleońskich” uważają zerwanie pokoju w Amiens i wypowiedzenie Francji wojny w 1803 r. przez Zjednoczone Królestwo. Obecnie w historiografii zachodniej coraz częściej nazywa się je „wojnami Koalicji”, ponieważ faktycznie zostały one narzucone Napoleonowi przez kolejne koalicje. Wojny te – dzięki talentom dowódczym Napoleona początkowo zwycięskie, co zaowocowało pobiciem w polu armii większości dawnych mocarstw europejskich – zakończyły się przegraną Francji i najpierw abdykacją, a po ostatniej kampanii, znanej jako "100 dni Napoleona", zesłaniem byłego cesarza na wyspę św. Heleny. Za ich końcową datę uznaje się 20 listopada 1815 r. – po ostatecznej klęsce Napoleona w bitwie pod Waterloo i podpisaniu drugiego traktatu paryskiego w 1815 r.

W 1611 roku wybito złote monety czterotalarowe, zwane guldridder. Zawierały one 7.495 gramów złota i były kolejną odmianą duńskiego rosenobla. Ponadto wybito ze srebra monety wielotalarowe o nominale od 1 i 1/2 do 6 talarów, zwane talarami szerokimi (breddaler).

W 1618 roku w wyniku kolejnej reformy wprowadzono srebrną koronę równą 128 szylingów, wartą 1 i 1/2 talara. Talar był wówczas równy 85 i 1/3 szylinga, co oznaczało, że zawierał 21,33 gramów czystego srebra.

W 1619 roku podniesiono zawartość srebra w talarze do 25.88 gramów, który odtąd zwano rigsdaler in specie. Obok niego wprowadzono talara obrachunkowego równego 4 markom, nazwanego sleddaler, który był odpowiednikiem dotychczasowego talara lewkowego. Sleddaler zawierał 21.67 gramów srebra.

System pieniężny stał się teraz bardzo skomplikowany, gdyż istniały trzy różne szylingi – skilling (szyling markowy), dalerskilling (dawny szyling) i kronskilling (szyling koronowy) różniące się zawartością srebra. Wprowadzony talar w monecie (daler i mønt) miał wartość 80 szylingów, a talar obrachunkowy (sleddaler) dzielił się na 4 marki po 16 szylingów. Rigsdaler in specie liczył 84 dalerskilling lub 64 kronskilling, a będąca w obiegu obok marki korona liczyła 126 dalerskilling lub 96 kronskilling.

Duński system walutowy ustalony w 1625 roku przedstawiał się następująco: 12 fenigów = 1 szyling koronowy (kronskilling), 16 szylingów = 1 marka, 4 marki = 1 srebrna korona, 6 marek = 1 rigsdaler oraz 8 marek = 1 złota korona. System walutowy Danii z 1625 roku przedstawia poniższa tabela:

Ponieważ w 1625 roku korona srebrna zawierała 14.964 gramów srebra, na liczącego 1 i 1/2 srebrnej korony talara przypadało 22,446 gramów srebra. W tym samym czasie marka duńska zawierała 4,065 gramów srebra – więc 6 marek duńskich przypadających na jednego talara zawierało 24,39 gramów czystego srebra. Talar duński równy był wtedy 3 markom lubeckim.

W 1676 roku rigsdaler zawierał 22,5 grama czystego srebra.

Od 1713 roku istniały w Danii dwa oddzielnie współistniejące systemy, kurant i specie. Waluta kurantowa oznaczała pieniądz o obniżonej wartości i obok monet obejmowała też banknoty. W systemie specie bity talar duński, czyli rigsdaler, zawierał 4/37 marki kolońskiej czystego srebra (czyli około 25.28 gramów).

Na skutek kryzysu doszło do dalszej dewaluacji duńskiej waluty. W czasach Chrystiana VI (1730-1746) mający wartość 1/4 talara rigsort zawierał 5,159 gramów czystego srebra, czyli na 1 talara duńskiego przypadało 20,636 gramów srebra. Jednocześnie pojawiły się pieniądze papierowe jako tzw. rigsbankdalerkuranty, przy czym ustalono kurs, według którego 1 dukat równał się dwóm rigsbankdalerom kurant.

Srebrna moneta wartości dwóch rigsdalerów z głową króla Chrystiana IX z roku 1868

Rewers powyższej monety

Zniszczenia spowodowanie wojnami napoleońskimi doprowadziły skarb Danii do bankructwa. W miejsce starych pieniędzy trzeba było wprowadzić nowe. W 1813 roku, w następstwie kryzysu finansowego, wprowadzono nowy system walutowy oparty na tzw. talarze bankowym (rigsbankdaler), który dzielił się na 96 bankowych szylingów (rigsbank skilling) i swoją wartością odpowiadał połowie pełnego bitego talara duńskiego (rigsdaler specie) lub 6 rigsdalerom kurantowym. Ponieważ z jednej marki kolońskiej czystego srebra wybijano 18 i 1/2 rigsbanktalera, talar bankowy, który stał się główną walutą Danii, zawierał 12,64 gramów srebra. Dokonano również wymiany pieniędzy papierowych – za jednego rigsbankdalera należało dać 6 dawnych talarów.

Ustalony w 1813 roku system walutowy wyglądał następująco:

W związku z nadmierną emisją pieniędzy papierowych konieczna była kolejna reforma, do której doszło już w 1818 roku. Wprowadzono złote monety Frederiksdory (później także Chrystiansdory), będące duńskim odpowiednikiem pistola i powiązano je z bitym talarem duńskim (rigsdaler in specie). W nowym systemie Frederiksdor = 5 bitych talarów duńskich (rigsdaler in specie) = 10 talarów bankowych (rigsbankdaler) = 960 szylingów bankowych (rigsbankskilling).

W Szlezwiku-Holsztynie, który należał wtedy do Danii, bity talar (Speciesdaler) był równy dwóm rigsbankdalerom po 30 tamtejszych szylingów (Schillinge) każdy. Na 4 duńskie szylingi przypadało 1 i 1/4 szylinga Szlezwiku-Holsztynu i takie monety z wypisaną na nich podwójną wartością znajdowały się w obiegu.

Do kolejnej zmiany systemu doszło w 1854 roku. Rigsdaler specie zaniknął, a nazwy rigsbankdaler i rigsbank skilling zastąpiono nazwami rigsdaler i skilling rigsmønt. Odtąd 1 rigsdaler = 96 skilling rigsmønt. Frederiksdor równy był 10 rigsdalerom.

Waluta duńska uległa znacznemu wstrząsowi na skutek wojny z 1864 roku z Austrią i Prusami o Szlezwik-Holsztyn, w której Dania poniosła klęskę.

W 1870 roku rigsdaler miał wartość 2,81 franka francuskiego.

W 1873 roku Dania przystąpiła do Skandynawskiej Unii Monetarnej, w związku z czym rigsdaler zastąpiony został przez duńską koronę według relacji 1 korona = ½ rigsdalera. Z tego powodu do dziś moneta wartości 2 koron zwana jest dalerem.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)