Rinzai (臨済宗; jap.: Rinzai-shū, chin.: Linjizong) - jedna z dwóch głównych szkół japońskiego buddyzmu zen (drugą z nich jest sōtō). Jest ona japońskim odpowiednikiem chińskiej szkoły linji, której założycielem był wielki mistrz chan Linji Yixuan (zm 867).

Początkowy okres istnienia szkoły rinzai można podzielić na trzy etapy:

Pierwsze próby transmisji chan do Japonii

Eisai Myōan

Linia przekazu Eisaia Myōana

Pierwsza liczba oznacza ilość pokoleń mistrzów od 1 Patriarchy indyjskiego Mahakaśjapy.

Druga liczba oznacza ilość pokoleń od 28/1 Bodhidharmy, 28 Patriarchy Indii i 1 Patriarchy Chin.

Trzecia liczba oznacza początek nowej linii przekazu w danym kraju.

Gdy w kwietniu 1187 Eisai udał się powtórnie do Chin, przybywał tam tylko w celu praktyki chan. Został uczniem mistrza Xu'ana Huaichanga, który przebywał w klasztorze Wangnian na górze Tiantai. Gdy mistrz przeniósł się do klasztoru na górze Tiantong, Eisai udał się tam za nim i po wytrwałej praktyce osiągnął oświecenie i otrzymał przekaz Dharmy. Do Japonii powrócił w 1191 r. i od razu rozpoczął nauczanie zen. Zgromadził małą grupkę wyznawców. W 1195 r. przy poparciu sioguna Minamoto Yoritomo założył klasztor Shōfuku (czyt. Siofuku) w Hakacie uważany za pierwszy klasztor zen w Japonii. Pragnął wykorzystać kryzys w japońskim buddyzmie tego okresu, aby usamodzielnić i rozwinąć szkołę zen rinzai jako bezpośredniego spadkobiercę prawdziwej linii przekazu chanu Patriarchów. Głosił, że rinzai jest esencją wszystkich nauk i podsumowaniem Dharmy Buddy. Rozgniewało to ustabilizowane i walczące o wpływy stare szkoły doktrynalne i Eisai w 1199 opuścił Kioto i przeniósł się do Kamakury. Został opatem nowego klasztoru Jofuku. W 1202 r. wrócił do Kioto o został opatem kolejnego nowego klasztoru Kennin. Zaczął się w końcu cieszyć poważaniem, ale także nie czynił już żadnych wysiłków aby propagować zen. Być może myślał, że Japończycy do zen jeszcze nie dojrzeli. Splot zależności spowodował, iż praktyka zen została w jego szkole zmieszana z naukami tendai. Jego tekst Kōzen Gokokuron (Traktat o szerzeniu zen dla obrony narodu) zaangażował zen w politykę.

Chociaż Japończycy szczycili się przeniesieniem do swego kraju prawdziwego i czystego chan/zen z Chin, to jednak jego rozwój poszedł w innym kierunku. Chan był w Chinach plebejski i mistrzowie stronili od polityki jak i od wizyt w pałacach - chociaż były od tego wyjątki (np. szkoła północna stopniowego oświecenia); natomiast zen od okresu Kamakury stał się buddyzmem klasy samurajów i angażował się w politykę. W toku dalszego rozwoju, m.in. z powodu antybuddyjskich rozporządzeń Ody Nobunagi i w jeszcze większym stopniu antybuddyjskiego nastawienia w czasie okresu Meiji, zen zmienił się na tyle, że wielu mistrzów zaczęło popierać nacjonalizm i wojnę (zobacz dalej: Zen od Ody Nobunagi do okresu Meiji).

Pechowo potoczyły się dalsze losy tej szkoły. Jego najwybitniejszym uczniem był Myōzen Ryōnen (1184-1225), który przez 6 lat był nauczycielem Eiheia Dogena Udał się Chin, gdzie praktykował u mistrzów Wuji Liaopaia i Rujinga. Niestety zmarł w Chinach w maju 1225 r.

Taikō Gyōyū zmarł jako opat Jōmyō-ji, prawdopodobnie nie zostawiwszy spadkobiercy. Przez jakiś okres mieszał praktykę zen z nauki szkoły shingon, spadkobierczyni chińskiej szkoły zhenyang (prawdziwych słów), czyli mantrajany.

Nieco dłużej przetrwała trzecia linia przekazu zapoczątkowana przez Shakuena Eichō. Ok. 1222 r. założył on klasztor Chōraku, gdzie jego uczniem był Enni Ben'en, późniejszy propagator zen w stylu rinzai.

Enni Ben'en

Linia przekazu Enniego Ben'ena

Ben'en był jedną z najważniejszych postaci zen rinzai w XIII wieku. Spędził siedem lat w Chinach praktykując chan u mistrza Wuzhuna Shifana z odgałęzienia szkoły linji – yangqi. Jego klasztor Wanshou znajdował się na górze Jing w prowincji Zhejiang. Jak wykazała historia – wszystkie linie przekazu w Japonii, które przetrwały są spadkobierczyniami tej właśnie gałęzi. Linie przekazu z odgałęzienia huanglong w Japonii wygasły. Trzeba tu powiedzieć, że ten chiński mistrz jest dziadkiem japońskiego rinzai, gdyż uczniami jego uczni byli Japończycy. Po powrocie do kraju Ben'en miał to szczęście, że Fujiwara Michiie miał wielkie plany związane z rozwojem buddyzmu w Kioto i główną rolę miał odegrać Ben'en. Początkowo znalazł się Fumon-in, gdzie prowadził codzienne ceremonie shingon i tendai, ale jego ideałem była czysta praktyka zen, taka jak w Chinach. I gdy tylko ukończono wielki kompleks Tōfuku-ji (formalnie konsekracja nastąpiła w 1255 r.) – Ben'en został opatem i wkrótce klasztor znalazł się wśród 5 klasztorów systemu 5 klasztorów (gór) i 10 świątyń (chiń. wushan; jap. gozan) i centrum ruchu zen w Kioto.