Robert Fortune - Polski Serwis Naukowy

Robert Fortune (ur. 16 września 1813 w Kelloe, Berwickshire, zm. 13 kwietnia 1880 w Londynie) – szkocki botanik, znany ze sprowadzenia nasion i sadzonek chińskiej herbaty do Indii.

Biografia

Urodzony w ubogiej rodzinie, praktykował w ogrodzie botanicznym w Edynburgu, a następnie w ogrodach w Chiswick, należących do Royal Horticultural Society. Po I wojnie opiumowej Towarzystwo wysłało go do Chin z misją zbierania roślin. Misja ta zakończyła się tak dużym sukcesem, że Fortune został mianowany dyrektorem ogrodów w Chiswick.

Royal Botanic Garden Edinburgh (Królewski Ogród Botaniczny w Edynburgu, w skrócie RBGE) - ogród botaniczny w Edynburgu, założony pierwotnie w II połowie XVII wieku.

Morwa (Morus L.) – rodzaj dużych krzewów lub niewielkich drzew liściastych z rodziny morwowatych (Moraceae), obejmujący około 10-16 gatunków żyjących w subtropikalnych do umiarkowanych regionach przede wszystkim Azji, a także Afryki i Ameryki Północnej. Występuje również w niektórych regionach Polski. Gatunkiem typowym jest Morus nigra L..

W 1848 Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zwróciła się do Fortune'a z propozycją zorganizowania kolejnej wyprawy do Chin; tym razem jego zadaniem miało być wywiezienie z Chin nasion i sadzonek herbaty, w celu rozwinięcia upraw tej używki w posiadłościach kompanii w północnych Indiach, na stokach Himalajów. W tym okresie zarówno uprawa jak i proces przetwórstwa herbaty był ściśle strzeżonym chińskim sekretem: cesarstwo chińskie posiadało światowy monopol na tę, ogromnie już wówczas popularną w Anglii, używkę i czerpało wielkie zyski z eksportu, jak i z podatków pobieranych wewnątrz kraju. Co prawda w Indiach występowały rodzime gatunki herbat (w Asam), ale były one podrzędnej jakości i nie liczyły się na rynku.

Tajwan (Formoza) – wyspa na Oceanie Spokojnym, oddzielona od Chin kontynentalnych Cieśniną Tajwańską. Jest wyspą w większości wyżynną, obrzeża Tajwanu są nizinne.

Darjeeling - wspólna nazwa dla gatunków herbaty, przeważnie czarnej, pochodzących z prowincji Dardżyling (ang. Darjeeling) i okolic. Uznawane za najlepsze z indyjskich gatunków herbat i jedne z najlepszych na świecie.

Fortune w chińskim przebraniu i z pomocą chińskich służących odbył dwie wyprawy, jedną do Anhui, drugą do Fujianu (okolice Wuyi Shan), by zdobyć sadzonki i nasiona odpowiednio herbat zielonych i czarnych (Fortune, jako pierwszy, udowodnił, że oba te typy herbat pochodzą z jednej rośliny, kończąc długotrwałą debatę na ten temat. Niemniej do ich produkcji używa się innych odmian krzaku herbacianego). Pierwsza ekspedycja zakończyła się niepowodzeniem: aczkolwiek Fortune wysłał ponad 13 tys. zdrowych sadzonek w szczelnych, szklanych pojemnikach, tzw. skrzynkach Warda, przez opóźnienia w transporcie i błędy ogrodników w Indiach zginęły niemal wszystkie. Sadzonki i nasiona wysłane jako efekt drugiej wyprawy dotarły bezpiecznie i dały początek sławnym plantacjom herbaty w Darjeeling. Fortune najął też w Chinach specjalistów od uprawy i przetwórstwa herbaty.

Herbata chińska (Camellia sinensis (L.) Kuntze) – gatunek rośliny z rodziny herbatowatych. Jej liście i pączki wykorzystywane są do przygotowania napoju - herbaty. Pochodzi prawdopodobnie z gór pogranicza Chin, Indii i Birmy, ale obecnie nieznana w stanie dzikim.

Wuyi Shan (chin.: 武夷山; pinyin: Wǔyí Shān) - pasmo górskie w południowo-wschodnich Chinach, na granicy prowincji Fujian i Jiangxi. Rozciąga się na długości ok. 500 km, średnia wysokość wynosi pomiędzy 1000 a 1500 m n.p.m. Najwyższym szczytem jest Huanggang Shan, który ma wysokość 2158 m n.p.m. Obszar gór jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Fortune przywiózł z Chin bardzo wiele roślin ozdobnych: różaneczników i azalii, chryzantem, krzewów (m.in. berberysów) i drzew. Drugą najważniejszą (po herbacie) rośliną użytkową, jaką wywiózł z Chin, był drobny cytrus, jadalny ze skórką – kumkwat. Opisał też szczegóły produkcji papieru ryżowego, uprawy morwy i hodowli jedwabników.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska (ang. British East India Company, czasami potocznie nazywana John Company) – kompania handlowa angielskich inwestorów, z siedzibą w Londynie, działająca od 1600 roku do 1858 roku, głównie na terenie dzisiejszych Indii, także w Azji Południowo-Wschodniej i na Dalekim Wschodzie.

Pojęcia Chiny używa się w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury (zobacz: historia Chin), lub w węższym znaczeniu, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Ludowej.

W późniejszych latach Fortune ponownie odwiedził Chiny, podróżował też na Tajwan i do Japonii; swoje podróże opisał w serii bardzo poczytnych książek, które przyniosły mu znaczny rozgłos i dochody. Jest upamiętniony w nazwach kilkudziesięciu roślin, m.in. kumkwatu (łac. Fortunella), trzmieliny Fortune'a, szorstkowca Fortunego, funkii Fortunego i głowocisu chińskiego (Cephalotaxus fortunei). Rośliny oznaczone przez Fortune'a opisywane są skrótem Fortune.

Różanecznik, azalia, rododendron (Rhododendron L.) – rodzaj roślin z rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Należy do niego kilkaset gatunków, które w stanie naturalnym występują głównie na terenie Azji. W mniejszej ilości występują na terenach Ameryki i w Europie. Są to krzewy lub krzewinki rosnące najczęściej w lasach górskich, gdzie mają zapewnioną właściwą wilgotność powietrza i półcień. Rzadko drzewa jak dorastający 30 m R. giganteum.

Asam (hindi असम, trb.: Asam, trl.: Asam; ang. Assam) – stan w północno-wschodnich Indiach ze stolicą w Dispur. Leży u stóp Himalajów i sąsiaduje ze stanami: Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur, Mizoram, Tripura i Meghalaya oraz z Bhutanem i Bangladeszem.

Bibliografia

Robert Fortune. W: Encyclopædia Britannica. T. X. New York: Cambridge University Press, 1911, s. 727. (ang.)

Sarah Rose: For all the tea in China: how England stole the world's favorite drink and changed history. New York: Viking, 2010. ISBN 9780670021529. (ang.)

Linki zewnętrzne

Robert Fortune: Three years' wanderings in the northern provinces of China. 1847. (ang.)

Robert Fortune: A journey to the tea countries of China. 1852. (ang.)

Robert Fortune: Two visits to the tea countries of China and the British tea plantations in the Himalaya: with a narrative of adventures, and a full description of the culture of the tea plant, the agriculture, horticulture, and botany of China. T. 1. 1853. (ang.)

PlantExplorers: Robert Fortune (1812–1880) (ang.).