Robert (Philip) Hanssen (ur. 18 kwietnia 1944 w Chicago) - funkcjonariusz Federalnego Biura Śledczego (FBI), który współpracował z radzieckim wywiadem wojskowym GRU w 1979 roku, następnie z radzieckim wywiadem zagranicznym, Pierwszym Zarządem Głównym KGB (po 1991 z Służbą Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej) od 1985 do lutego 2001 roku. Aresztowany 18 lutego 2001 roku, po szybkim procesie sądowym został skazany na dożywotnie więzienie.

Jego historia została zekranizowana w 2007 roku w filmie "Ściśle tajne" (Breach), w którym w rolę Hannsena wcielił się Chris Cooper.

Robert F. Hanssen, w trakcie współpracy z KGB/SVR, wskazał m.in. Dimitrija Polakowa, generała GRU współpracującego z CIA przez 18 lat

Rodzina i wykształcenie

Urodzony w Norwood Park w okolicy Chicago w 1944 roku, syn Vivian i Howarda, wysokiego rangą i wpływowego policjanta. Ojciec Roberta, Howard Hanssen, znęcał się psychicznie i fizycznie nad Robertem, np. owijając go w ręcznik i kręcąc wokoło, doprowadzając go w ten sposób do zawrotów głowy i wymiotów, innym razem łapiąc go za nogę i wirując nim w powietrzu, tłumacząc mu, że musi być twardym mężczyzną. Howard uważał swego syna (Roberta) za kompletnego niedorajdę i ciemniaka, z którego nic nigdy nie będzie. Gdy Robert skończył 16 lat i postanowił zrobić prawo jazdy, jego ojciec przekupił pracownika, który zajmował się jego sprawą, aby go nie przepuścił.

Robert studiował w Knox College w Galesburgu, gdzie na polecenie swego ojca miał zostać dentystą. Podczas studiów poznał swą przyszłą żonę Bonnie Wauck. Kiedy ogłosili swoje zaręczyny rodzicom Roberta, jego ojciec powiedział do Bonnie:

Dlaczego ty chcesz być z moim synem? Przecież on nie jest bogaty. To jest ciemniak i niedołęga, który nic w życiu nie osiągnie. Znajdź sobie kogoś lepszego.

Małżeństwo i praca w policji

Po ukończeniu szkoły Robert rozpoczął naukę w 1966 na uniwersytecie dentystycznym (Northwestern University), gdzie przebywał do 1968 roku. W sierpniu 1968 poślubił Bonnie Wauck i po dwóch miesiącach zrezygnował z dalszej kariery dentystycznej. Następnie przez jakiś czas pracował w branży biznesowej. W 1971 roku postanowił wstąpić do policji, ukończył akademię policyjną i rozpoczął służbę w departamencie chicagowskiej policji. Dzięki wpływom jego ojca, prosto z akademii został przydzielony do specjalnego policyjnego oddziału spraw wewnętrznych nazywanego C5. C5 był oddziałem zajmującym się korupcją polityczną i policyjną, trafiali tam policjanci tzw. best of the best, najlepsi z najlepszych.

Początki w FBI

Logo FBI

Po paru latach pracy w specjalnym oddziale chicagowskiej policji, w styczniu 1976 roku, Robert złożył podanie o przyjęcie do FBI i rozpoczął trwający 16 tygodni trening w akademii w Quantico, przygotowujący go do pracy w Federalnym Biurze Śledczym. Po ukończeniu akademii został przydzielony do ekspozytury FBI w Indianapolis, gdzie bardzo szybko piął się po szczeblach FBI jako agent śledczy.

Kontakt z radzieckim wywiadem wojskowym GRU

W 1978 roku został przeniesiony do ekspozytury FBI w Nowym Jorku. Wówczas Nowy Jork, obok San Francisco i Waszyngtonu, był uważany za skupisko szpiegów. Na samym Manhattanie w odległości dwóch ulic od siebie mieściła się główna siedziba Organizacji Narodów Zjednoczonych, (uważana przez wywiad za główny ośrodek rekrutacji agentów wśród dyplomatów), radziecka misja przy ONZ-ecie, oraz centrala nowojorskiej ekspozytury FBI. Według Olega Kaługina, byłego agenta I Zarządu Głównego KGB, Rosjanie posiadali ok. 220 aktywnych agentów w całych Stanach Zjednoczonych, spośród których bardzo wielu pracowało w Nowym Jorku, m.in. w radzieckiej misji przy ONZ-ecie jako dyplomaci.

Z przeniesieniem do innego stanu wiązały się wydatki, które bardzo obciążyły kieszeń Hanssena: musiał ściągnąć żonę, kupić jednorodzinny dom w Scarsdale, na przedmieściach Nowego Jorku, co wówczas było bardzo dużym wydatkiem zwłaszcza dla początkującego funkcjonariusza FBI. Tonący w długach Hanssen postanowił w 1979 roku sprzedać Rosjanom trochę informacji, do których w związku z zajmowanym stanowiskiem funkcjonariusza kontrwywiadu FBI miał nieograniczony dostęp. Wiedząc, że radziecka misja przy ONZ jest bez przerwy obserwowana, gdyż sam w tym uczestniczył, nie zważając na żadne środki ostrożności, poszedł do siedziby radzieckiej firmy handlowej Amtorg (firma także była pod obserwacją FBI, lecz Hanssena nie rozpoznano kiedy wchodził i wychodził), mieszczącej się przy numerze 760 na 3 ulicy, która była uważana przez środowisko służb specjalnych operujące w Nowym Jorku za targowisko sekretów. Po wejściu do budynku przekazał kopertę, którą wcześniej przygotował i zażądał 30 tysięcy dolarów w zamian. Pieniądze kazał dostarczyć do skrzynki pocztowej, którą wcześniej założył na fałszywe nazwisko.

Spotykając się z zaskoczonymi przedstawicielami radzieckiego wywiadu wojskowego, bez wcześniejszego uprzedzenia, Hanssen nie dał im czasu na poznanie jego prawdziwej tożsamości, wylegitymowania go, zrobienia zdjęcia itd. Planował prawdopodobnie jedynie jeden kontakt z Rosjanami i nie chciał zostawić po sobie żadnego śladu. Podczas tego spotkania przekazał informacje dotyczące generała Dimitrija Polakowa, oficera wywiadu wojskowego GRU, który od 1961 roku współpracował z wywiadem amerykańskim pod ps. TOPHAT. Polakow wówczas przebywał w Indiach jako attaché wojskowy, kontrwywiad radziecki nie miał wystarczających dowodów aby go aresztować, lub nie dał wiary informacjom Hanssena. Mimo to, dla pewności, Polakow został odwołany z powrotem do Związku Radzieckiego. Aresztowany został dopiero w 1985 roku, kiedy wskazał go funkcjonariusz kontrwywiadu CIA Aldrich Ames, i ponownie Hanssen.

Po powrocie do domu Hanssen został przyłapany przez swą żonę Bonnie, która myślała, że mąż ukrywa list miłosny. Wytłumaczył jej, że sprzedał bezwartościowe dokumenty radzieckiemu wywiadowi wojskowemu i w ten sposób wyprowadził go w pole. Bonnie zażądała, aby natychmiast poszedł do miejscowego kościoła i zobaczył się z proboszczem, księdzem Robertem P. Bucciarellim. Ks. Bucciarelli po wysłuchaniu go nakazał mu zerwanie kontaktu z Rosjanami i oddanie otrzymanych pieniędzy ($30.000) na cele charytatywne. Czy Hanssen tak postąpił, nie wiadomo.