Robert Muldoon - Polski Serwis Naukowy

Płyta nagrobna Muldoona w Auckland; ostatni wers głosi: kochał swój kraj i jego naród

Sir Robert Muldoon (ur. 25 września 1921 w Auckland - zm.5 sierpnia 1992 tamże) - nowozelandzki polityk, w latach 1975-1984 premier Nowej Zelandii.

Pochodził z niezamożnej rodziny zamieszkałej w największym nowozelandzkim mieście. Brał udział w II wojny światowej, walcząc na południowym Pacyfiku i we Włoszech. Służąc w wojsku, uzyskał kwalifikacje księgowego. Pracował w tym zawodzie również już po demobilizacji i powrocie do kraju. W 1947 zapisał się do młodzieżówki Nowozelandzkiej Partii Narodowej i szybko stał się aktywnym działaczem tego ugrupowania.

Państwo opiekuńcze (ang. welfare state), także: państwo dobrobytu, państwo bezpieczeństwa socjalnego – koncepcja państwa oraz społeczeństwa powstała pod wpływem tzw. ekonomii dobrobytu, ukształtowana po II wojnie światowej. Była głoszona w szczególności w latach 50.-80. XX wieku. Państwo opiekuńcze to państwo kapitalistyczne z silnym interwencjonizmem państwowym, będącym przeciwieństwem liberalizmu ekonomicznego, ma kłaść szczególny nacisk na rozwiązywanie problemów społecznych.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Dwukrotnie (1954, 1957) brał udział w wyborach do Izby Reprezentantów kandydując w okręgach będących bastionami Partii Pracy. Za trzecim razem - w 1960 - partia wystawiła go w znacznie bezpieczniejszym dla siebie okręgu i wszedł do parlamentu. W 1963 został wiceministrem finansów w rządzie Keitha Holyoake'a. Gdy cztery lata później minister Harry Lake zmarł, Muldoon został awansowany na jego miejsce. W latach 60. w Partii Narodowej toczyła się gorąca wewnętrzna debata w sprawie stosunku do kary śmierci i prawa do aborcji. W obu tych kwestiach Muldoon zajmował stanowisko "przeciw".

Margaret Hilda Thatcher LG (z domu Roberts, ur. 13 października 1925) – brytyjska polityk, premier Wielkiej Brytanii w latach 1979-1990, chemik, prawnik. Stanowczość w stosunku do strajkujących górników oraz do państw komunistycznych spowodowała nadanie jej przydomku Żelaznej Damy (Iron Lady). Liberalną politykę gospodarczą jej gabinetu ochrzczono mianem thatcheryzmu. Jeden z czołowych "eurosceptyków", zwolenniczka ograniczonej integracji europejskiej.

Sir Keith Holyoake (ur. 11 lutego 1904 w Pahiatua, zm. 8 grudnia 1983 w Wellington) – nowozelandzki polityk, jedyna osoba, która w okresie po uzyskaniu przez Nową Zelandię niepodległości pełniła oba najważniejsze stanowiska w tym państwie: premiera (1957, 1960–1972) oraz gubernatora generalnego (1977–1980). Był także pierwszym w historii wicepremierem Nowej Zelandii.

Po rezygnacji premiera Hollyoake'a w 1971, ubiegał się o schedę po nim w partii i gabinecie, ale przegrał z Jackiem Marshallem. W latach 1971-1972 był wicepremierem u jego boku. W 1972 narodowcy po przegranych wyborach przeszli do opozycji, a dwa lata później Marshall zrezygnował z przewodzenia im. Muldoon został wybrany na nowego przywódcę i objął zarazem stanowisko lidera opozycji. W 1975 poprowadził partię do wyborczego zwycięstwa pod hasłem "Nowa Zelandia - taka jakiej chcesz" i został premierem.

Kryzys naftowy, określany też mianem kryzysu paliwowego, energetycznego lub szoku naftowego to kryzys gospodarczy w historii gospodarki kapitalistycznej, który rozpoczął się 1973 i objął wszystkie kraje wysoko uprzemysłowione i uzależnione od ropy naftowej i wszystkie dziedziny gospodarki światowej.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Muldoon był wielkim zwolennikiem idei państwa opiekuńczego i starał się, aby Nowa Zelandia zachowała i rozwijała ten model. Nie było to łatwe, bo gospodarkę prześladowała wysoka inflacja oraz skutki kryzysu naftowego. Dodatkowym ciosem stało się przystąpienie Wielkiej Brytanii do EWG, co położyło kres preferencyjnemu dostępowi nowozelandzkich produktów do tego kluczowego rynku eksportowego. W polityce zagranicznej Nowa Zelandia pod jego rządami zdecydowanie poparła Londyn w wojnie o Falklandy. Jej wojska nie wzięły wprawdzie bezpośredniego udziału w walce, ale na rozkaz Muldoona nowozelandzka marynarka przejęła od Brytyjczyków część patroli na Oceanie Indyjskim, chcąc odciążyć brytyjską flotę i umożliwić skierowanie większych sił na wojnę. Muldoon był także inicjatorem tzw. bliższych stosunków gospodarczych z Australią, w ramach których w latach 1982-1990 dokonano stopniowej liberalizacji wymiany handlowej między oboma państwami.

Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

Dolar nowozelandzki – oficjalna waluta Nowej Zelandii oraz terytoriów zależnych od Nowej Zelandii, względnie stowarzyszonych z NZ: Niue, Tokelau i Wysp Cooka, a także antarktycznej dependencji Rossa, do której Nowa Zelandia rości pretensje (zawieszone na czas obowiązywania Traktatu Antarktycznego) i brytyjskiej kolonii Pitcairn. Wprowadzony 10 czerwca 1967, nowozelandzki dolar dzieli się na 100 centów i zastąpił w obiegu nowozelandzkiego funta, który dzielił się na 20 szylingów i 240 pensów. Skrót waluty: NZD. Normalnie używa się oznaczenia $, ale gdy konieczne jest uniknięcie możliwości pomyłki, używane jest oznaczenie NZ$ lub potoczna nazwa "kiwi".

W 1984 Partia Narodowa przegrała wybory. Muldoon wywołał wówczas kryzys konstytucyjny, kiedy złamał niepisaną zasadę, iż ustępujący premier, podejmując ważne decyzje w okresie między wyborami a zaprzysiężeniem nowego gabinetu, działa zgodnie z instrukcjami swego następcy. Kierownictwo zwycięskiej w wyborach Partii Pracy, powołując się na ten zwyczaj, poprosiło go o pilne zdewaluowanie dolara nowozelandzkiego, którego wysoki kurs zagrażał zdaniem wielu gospodarce. Muldoon początkowo odmówił - ustąpił dopiero pod naciskiem opinii publicznej i własnej partii.

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

Dewaluacja – reforma pieniężna, która polega na administracyjnym obniżeniu sztywnego kursu waluty narodowej wobec innych walut przez narodowy bank centralny, np. w celu poprawienia bilansu płatniczego. Nie należy jej mylić z denominacją, ponieważ następuje tutaj realne obniżenie wartości waluty względem innych walut, podczas gdy w przypadku denominacji jest ono czysto nominalne i ma charakter wyłącznie usprawnienia technicznego. W przypadku stosowania płynnego kursu walutowego odpowiednikiem dewaluacji jest deprecjacja.

Wkrótce po utracie władzy Muldoon musiał rozstać się także z funkcją lidera partii i odsunął się na boczny tor, choć aż do 1991 pozostawał członkiem parlamentu. Jego przejście na emeryturę zostało uczczone galą, podczas której nagrane wcześniej na wideo słowa uznania wygłosili Margaret Thatcher i Ronald Reagan. Zmarł niespełna rok później. Był kawalerem Orderu św. Michała i św. Jerzego oraz Orderu Kawalerów Honorowych.

Order of the Companions of Honour (Order Kawalerów Honorowych) - brytyjski order przyznawany obywatelom państw Wspólnoty Narodów mającym szczególne osiągnięcia w dziedzinach sztuki, literatury, muzyki, nauki, polityki, życia gospodarczego lub religijnego. Został ustanowiony w 1917 przez króla Jerzego V.

Okręg wyborczy - część terytorium na jaką dzieli się państwo w czasie trwania wyborów parlamentarnych, prezydenckich i referendum w celu stworzenia jednakowych list wyborczych dla danego terenu, z których wybiera się przedstawicieli. W Polsce w wyborach do Sejmu jest ich 41, wybiera się tam od 7 do 19 posłów, natomiast w wyborach do Senatu okręgów wyb. jest 40 a mandatów senatorskich od 2 do 4.Ustalenia liczby posłów wybieranych w okręgach wyborczych dokonuje się przez podzielenie liczby mieszkańców kraju przez ogólną liczbę posłów wybieranych w okręgach wyborczych.

Linki zewnętrzne

Biografia na stronie Premiera Nowej Zelandii

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Robert Muldoon