Rodzaj gramatyczny - Polski Serwis Naukowy

Rodzaj gramatyczny - kategoria gramatyczna, która wyznacza podział rzeczowników na kilka grup.

Dla rzeczownika rodzaj jest kategorią selektywną. Oznacza to, że rzeczownik ma określony rodzaj gramatyczny. Rzeczowniki można wobec tego podzielić na grupy ze względu na ich rodzaj. Na przykład rzeczownik ręcznik jest rodzaju męskiego i wobec tego należy do grupy rzeczowników rodzaju męskiego, encyklopedia jest rodzaju żeńskiego, a krzesło rodzaju nijakiego. Rzeczownik nie odmienia się przez rodzaje, na przykład nie istnieje forma żeńska rzeczownika ręcznik.

Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Język hiszpański – język należący do rodziny romańskiej języków indoeuropejskich. Współczesne standardy literackie (z Hiszpanii i Ameryki hiszpańskojęzycznej) wywodzą się ze średniowiecznego języka kastylijskiego. Jeszcze dziś język hiszpański bywa nazywany kastylijskim, dla odróżnienia go od innych języków używanych w Hiszpanii (zob. niżej).

Dla przymiotnika i niektórych innych części mowy rodzaj jest w wielu językach (także w polskim) kategorią fleksyjną, co oznacza, że przymiotnik odmienia się przez rodzaje. Posiada więc na przykład formę rodzaju męskiego (duży), żeńskiego (duża) i nijakiego (duże). Przymiotnik dopasowuje się pod względem rodzaju do określanego przez siebie rzeczownika (np. duży ręcznik, duża encyklopedia, duże krzesło).
Rzeczownik – samodzielna składniowo i semantycznie odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, rośliny, zwierzęta, zjawiska, pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik w języku polskim prymarnie pełni funkcję podmiotu w zdaniu, sekundarnie dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika. Może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach. Odmianę rzeczowników przez przypadki określa się mianem deklinacji. Istnieje także grupa rzeczownikow całkowicie nieodmiennych (np. atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu, kamikadze itp.). Rzeczownik tworzy związki składniowe i semantyczne z rzeczownikami (zaimkami rzeczownymi), przymiotnikami (zaimkami przymiotnymi), liczebnikami (zaimkami liczebnymi) i czasownikami lub (rzadko) przysłówkami (zaimkami przysłówkowymi).

Gramatyka (z greki [τέχνη] γραμματική) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem reguł, które rządzą generowaniem wyrazów i zdań języka. W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia, składnia. Terminem tym określa się także sam zbiór reguł określających zasady tworzenia poprawnych wypowiedzi, zatem można powiedzieć, że każdy język ma własną gramatykę.

Rodzaj w językach indoeuropejskich

W językach indoeuropejskich rodzaj jest skojarzony z płcią. Pierwotnie powstały w nich trzy rodzaje:
rodzaj męski

rodzaj żeński

rodzaj nijaki

Takie rodzaje istnieją na przykład w łacinie.
Natomiast w wywodzących się z łaciny językach romańskich (takich jak francuski, hiszpański, portugalski czy włoski) zanikł rodzaj nijaki. W związku z tym wyróżnia się w nich dwa rodzaje:
rodzaj męski

rodzaj żeński

Sytuację komplikuje nieco istnienie rzeczowników, które mają "zmienny" rodzaj - w liczbie pojedynczej zachowują się jak rzeczowniki rodzaju męskiego, zaś w liczbie mnogiej jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego. W języku włoskim jest ich niewiele, natomiast w języku rumuńskim stanowią bardzo liczną i otwartą grupę, którą zwykle opisuje się jako trzeci rodzaj.

Język portugalski - język z grupy romańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 210 mln osób, zamieszkujących Portugalię oraz byłe kolonie portugalskie: Brazylię, Mozambik, Angolę, Gwineę Bissau, Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą oraz Republikę Zielonego Przylądka. We wszystkich tych krajach jest on językiem urzędowym.

Utrum (w różnych opracowaniach także: rodzaj męsko-żeński, rodzaj nienijaki, rodzaj ogólny, rodzaj wspólny) - rodzaj gramatyczny przeciwstawiany w gramatykach niektórych języków rodzajowi nijakiemu.

W językach słowiańskich sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana, ponieważ typowy dla języków indoeuropejskich rodzaj gramatyczny skojarzony z płcią jest powiązany z gramatyczną kategorią żywotności lub gramatyczną kategorią osobowości. Rzeczowniki rodzaju męskiego dzielą się na grupy zgodnie z ich żywotnością lub osobowością.
Języki słowiańskie – grupa języków w obrębie rodziny języków indoeuropejskich (podrodzina bałtosłowiańska). Składa się z trzech zespołów językowych: zachodnio-, wschodnio- i południowosłowiańskiego. Najstarsze zachowane manuskrypty z tekstami słowiańskimi pochodzą z X wieku. Do zapisu języków słowiańskich używane są lub były alfabety: głagolicki, cyrylicki i łaciński (w niewielkim zakresie również arabski). Wywodzą się z języka prasłowiańskiego używanego przez dawnych Słowian, który uległ ostatecznemu rozbiciu na dialekty regionalne w wyniku ekspansji Słowian na Bałkany w VI wieku naszej ery.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Rodzaj w języku polskim

W języku polskim znaczenie ma zarówno żywotność, jak i osobowość. Rzeczowniki żywotne to z reguły te, które oznaczają istoty żywe, pozostałe są nieżywotne. Rzeczowniki osobowe to z reguły te, które oznaczają osoby, pozostałe są nieosobowe. Zdarzają się jednak wyjątki od tych reguł. Wszystkie rzeczowniki osobowe są również żywotne.
Języki romańskie – podrodzina języków indoeuropejskich, którymi posługuje się jako językami ojczystymi około 750 mln osób, zamieszkujących przede wszystkim południowo-zachodnią Europę, Amerykę Łacińską.

Język rumuński (dakorumuński, limba română, limba dacoromână, arch. limba rumână) to język z grupy romańskiej (podgrupa wschodnioromańska) języków indoeuropejskich, którym posługuje się około 26 mln osób, z czego około 20,5 mln w Rumunii, około 2,7 mln w Mołdawii (zob. język mołdawski), około 200 tysięcy w Izraelu, około 100 tysięcy w Serbii i około 400 tysięcy na Ukrainie; mniejsze skupiska użytkowników w innych krajach (takich jak: Australia, Azerbejdżan, Kanada, Węgry, Kazachstan, Rosja i USA).

W języku polskim możemy w związku z tym wyróżnić następujące rodzaje:
rodzaj męski
rodzaj męski osobowy (np. uczeń)

rodzaj męski żywotny nieosobowy (np. pies)

rodzaj męski nieżywotny (np. kapelusz)

rodzaj żeński (np. uczennica, książka)

rodzaj nijaki (np. dziecko, krzesło)

Rodzajów gramatycznych jest więc 3 (jeśli traktować rodzaj męski jako jeden rodzaj) lub 5 (jeśli liczyć "podrodzaje" rodzaju męskiego).
Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Żywotność odgrywa rolę jedynie w liczbie pojedynczej, natomiast osobowość jedynie w liczbie mnogiej. Pełne zróżnicowanie form rodzaju widać w bierniku obu liczb.
W liczbie pojedynczej mamy cztery formy rodzajowe przymiotnika:
Widzę nowego ucznia, nowego psa, nowy kapelusz, nową uczennicę, nową książkę, nowe dziecko, nowe krzesło.

Jak widać, odrębne formy ma rodzaj męski żywotny (nowego), męski nieżywotny (nowy), żeński (nową) i nijaki (nowe). Natomiast nie ma znaczenia osobowość - rodzaj męski osobowy i rodzaj męski nieosobowy żywotny mają tę samą, wspólną formę.
W liczbie mnogiej mamy jedynie dwie formy rodzajowe:
Widzę nowych uczniów, nowe psy, nowe kapelusze, nowe uczennice, nowe książki, nowe dzieci, nowe krzesła.

Odrębną formę ma rodzaj męski osobowy (nowych), a wszystkie pozostałe rodzaje mają wspólną formę (nowe). Stąd powstały dosyć mylące określenia "rodzaj męskoosobowy" i "rodzaj niemęskoosobowy" - oczywiście nie chodzi o rodzaje, które istniałyby oprócz rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego; formę męskoosobową mają rzeczowniki męskie osobowe, zaś formę niemęskoosobową rzeczowniki męskie nieosobowe, rzeczowniki żeńskie i rzeczowniki nijakie.
Rodzaj w językach semickich

W językach semickich, np. w arabskim hebrajskim i akadyjskim, istnieje tylko rodzaj męski i żeński. Rodzaj męski jest domyślny, zaś żeński dotyczy rzeczowników zakończonych na -at (w zapisie arabskim jest to glif ة, nazywany ta marbuta)
Zobacz też

Gramatyka języka polskiego: Rodzaje

utrum