Rodzina zastępcza – forma opieki nad małoletnim dzieckiem, którego biologiczni rodzice są nieznani albo pozbawieni władzy rodzicielskiej lub którym ją ograniczono. Nie można ustanowić rodziny zastępczej dla dziecka, którego przynajmniej jeden z rodziców ma pełnię władzy rodzicielskiej.

Zgodnie z polskim prawem rodziną zastępczą może zostać małżeństwo lub osoba samotna. Muszą przy tym spełniać następujące warunki:

1. mają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
2. niekaralność
3. unormowane warunki mieszkaniowe
4. stałe źródło dochodu (przynajmniej jednego opiekuna)
5. stan zdrowia umożliwiający sprawowanie opieki nad dzieckiem w rodzinie zastępczej
6. odbycie szkolenia dla rodzin zastępczych.

Szkolenia prowadzą ośrodki adopcyjno-opiekuńcze. Na pokrycie podstawowych wydatków związanych ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem, rodzice zastępczy otrzymują częściowy zwrot poniesionych kosztów. Jego wysokość zależy od wieku dziecka i jego stanu zdrowia.

Wyróżnia się następujący podział rodzin zastępczych:

1. z uwagi na spokrewnienie opiekunów i dzieci rodzinę zastępczą spokrewnioną rodzinę zastępczą niespokrewnioną
2. z uwagi na liczbę przyjętych dzieci: rodzinę zastępczą zawodową (opieka nad co najmniej trójką dzieci) rodzinę zastępczą niezawodową (opieka nad jednym lub dwójką dzieci).

Powyższe mogą się nawzajem łączyć np. w rodzinę zastępczą spokrewnioną zawodową (oznacza to, że rodzinie została sądownie przyznana opieka nad co najmniej trójką dzieci, które są spokrewnione z jednym z opiekunów). W przypadku opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi (tzw. specjalistyczna rodzina zastępcza) lub opieki doraźnej (rodzinne pogotowie opiekuńcze), rodzina zastępcza zawodowa zajmuje się mniejszą ilością dzieci (maksimum troje).

Przepisy o rodzinie zastępczej zawarte są w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Zobacz też

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.