Roksolana - Polski Serwis Naukowy

Roksolana

Sułtanka Roksolana

Roksolana (ukr. Роксолана, imię perskie Churrem, także Hürrem), (ur. ok. 1505, zm. 15 kwietnia 1558 w Stambule) – żona sułtana Turcji Sulejmana Wspaniałego, matka sułtana Selima II Pijaka.

Pochodzenie

Prawdopodobnie była córką ruskiego kapłana prawosławnego z Rohatyna leżącego na polskiej Rusi Czerwonej (dzisiaj Ukraina); według niektórych źródeł mogła pierwotnie nazywać się Anastazja Lisowska (ukr. Анастасія Гаврилівна Лісовська). W młodym wieku trafiła do niewoli tureckiej - najpewniej w czasie najazdu Tatarów na Rohatyn w 1509, prawdopodobnie jednak nieco później. Około 1520 trafiła do seraju sułtańskiego.

Język perski (nowoperski, farsi albo parsi, per. فارسی albo پارسی) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Żona władcy

W 1521 urodziła sułtanowi Sulejmanowi syna Mehmeda i została uznana oficjalnie za żonę władcy; wkrótce doprowadziła do usunięcia dotychczasowej małżonki sułtana Gülbahar od łask Sulejmana i przez lata była jego jedyną żoną. Swój silny wpływ na Sulejmana wykorzystała do zapewnienia następstwa tronu jednemu ze swoich synów. Urodziła sułtanowi po Mehmedzie kolejno córkę Mihrimah i synów Abdullaha (zmarłego w dzieciństwie), Selima (przyszłego władcę), Bajezida i Dżihangira. W walce o wpływy na dworze doprowadziła do zamordowania najstarszego syna Sulejmana (ze związku z Gülbahar), Mustafy (1553), oraz wielkiego wezyra Ibrahima (1536).

Selim II zwany Mest (Pijak) (ur. 28 maja 1524 - zm. 12 listopada 1574), z dyn. Osmanów; syn Sulejmana I Wspaniałego i Roksolany, jego żony. Ojciec Murada III.

Seraj – pałac muzułmański wzniesiony na centralnym planie z wewnętrznym dziedzińcem i dekoracyjnym portalem. W środku występuje podział na komnaty i harem np. dawny pałac sułtana tureckiego Topkapı Sarayı w Stambule.

Zmarła wiosną 1558 i została pochowana w Stambule.

Losy potomstwa

Z jej dzieci syn Mehmed zmarł w 1543, Dżihangir zginął na wojnie w Persji w 1553, a Bajezid został stracony w 1562. Następcą Sulejmana Wspaniałego na tronie Imperium Osmańskiego został w 1566 Selim II, uważany za najmniej zdolnego z rodzeństwa.

W literaturze i sztuce

Wraz z mężem stała się bohaterką wielu utworów artystycznych, m.in. symfonii C-dur Haydna z 1777. Roksolana była adresatką listów i poezji miłosnej Sulejmana. Miała prawdopodobnie wpływ na politykę zagraniczną Turcji; zachowały się jej dwa listy do króla Polski Zygmunta Augusta, w których wyrażała współczucie po śmierci Zygmunta Starego. Istnieje teoria, że dość łagodna polityka Sulejmana wobec Polski wynikała z wpływu Roksolany, czującej silne związki z rodzinną ziemią. Sułtanka była znana z licznych fundacji budowli religijnych (jako pierwsza kobieta w Turcji), głównie meczetów i szkół koranicznych (m.in. w Stambule, Mekce, Medynie, Adrianopolu).

Zygmunt I Stary, lit. Žygimantas Senasis, biał. Жыгімонт Стары (ur. 1 stycznia 1467 w Kozienicach, zm. 1 kwietnia 1548 w Krakowie) – od 1506 król polski i wielki książę litewski. Przedostatni z dynastii Jagiellonów na tronie polskim.

Polski Słownik Biograficzny (PSB) – wielotomowa publikacja mająca na celu gromadzenie biografii sławnych, nieżyjących już osób związanych z Polską, mieszkających w niej oraz poza jej granicami, od czasów Popiela do współczesności.

Imię Roksolana pojawiło się w literaturze francuskiej i włoskiej; oznaczało jej pochodzenie z Rusi i występowało w formach Roxolana, Roxolane, Roxelane, Rosanna, la Rossa. Imię Churrem, nadane przyszłej sułtance w haremie, oznaczało z kolei "Radosna", "Pogodna", "Kwitnąca". Wskutek błędu Samuela Twardowskiego, który w swojej relacji z poselstwa w Turcji w latach 1621-1623 nagłośnił sprawę nazywania Roksolany "siostrą króla polskiego", powstała legenda o królewskim pochodzeniu sułtanki. W rzeczywistości chodziło o symboliczne nazywanie sułtana "bratem króla Polski", a w konsekwencji jego żony - "siostrą króla".

Zygmunt II August (lit. Žygimantas Augustas, białorus. Жыгімонт Аўгуст), (ur. 1 sierpnia 1520 w Krakowie – zm. 7 lipca 1572 w Knyszynie) – od 1543 wielki książę litewski, od 1548 król Polski, od 1569 władca zjednoczonego państwa – Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Ukraina (ukr. Україна, Ukrajina) – państwo położone w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską. Ukraina jest członkiem-założycielem ONZ oraz organizacji regionalnych i subregionalnych tj. Wspólnota Niepodległych Państw, OBWE, GUAM i Organizacja Państw Morza Czarnego. Jedynym skrawkiem Ukrainy w Azji jest wyspa Tuzła w cieśninie kerczeńskiej.

Bibliografia

Zygmunt Abrahamowicz, Roksolana, w Polskim Słowniku Biograficznym, tom XXXI, 1989

Janusz Pajewski: Buńczuk i koncerz: Z dziejów wojen polsko-tureckich, Wiedza Powszechna , Warszawa 1978