Roman Kaczmarek (ur. 8 sierpnia 1912 w Łodzi, zm. 25 maja 1985 w Łodzi) – archiwista, historyk, badacz przeszłości regionu łódzkiego, popularyzator wiedzy, działacz polityczny i społeczny, nauczyciel, wychowawca młodzieży akademickiej oraz przewodników, poseł na Sejm PRL IV i V kadencji.

Nauka i studia

Urodził się w Łodzi w rodzinie robotnika fabryki włókienniczej Stanisława i Bronisławy z Daszkowskich. W Łodzi skończył szkołę powszechną oraz gimnazjum humanistyczne A. Zimowskiego. Po otrzymaniu świadectwa dojrzałości w 1932 wstąpił jako ochotnik do Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty w Łodzi. Po rocznym w niej szkoleniu otrzymał stopień plutonowego podchorążego i przydział do 31 Pułku Strzelców Kaniowskich. Od roku akademickiego 1933/1934 studiował historię na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem prof. Władysława Semkowicza (był uczestnikiem seminarium nauk pomocniczych historii) i prof. J. Dąbrowskiego (seminarium historii średniowiecznej). Studiował do 1937, do uzyskania absolutorium. Studia kontynuował po wojnie na Uniwersytecie Łódzkim pod kierunkiem prof. Natalii Gąsiorowskiej.

Praca zawodowa

W 1937 z uzyskanym absolutorium wrócił do Łodzi i podjął pracę w Archiwum Miejskim początkowo jako praktykant, a po roku jako referent aż do wybuchu II wojny światowej. W czasie hitlerowskiej okupacji był jednym z dwóch polskich pracowników, których okupant pozostawił w Archiwum.

Opracowywał akta polskie, porządkował i ewidencjonował, ale także przejmował do Archiwum dokumenty polskich instytucji likwidowanych przez Niemców.

Zapamiętał informacje o miejscu wywiezienia akt w 1944, co pozwoliło po wojnie odzyskać je szybko i całkowicie.

Tak jak wielu Polaków wywieziono go w II poł. 1944 do kopania okopów. Do Łodzi wrócił prawie równocześnie z jej wyzwoleniem.

Tymczasowy prezydent Łodzi mianował Romana Kaczmarka kierownikiem Archiwum Miejskiego z zadaniem rewindykacji archiwaliów łódzkich wywiezionych pod koniec wojny.

Po powrocie z obozu dyrektora Ludwika Waszkiewicza Roman Kaczmarek został kierownikiem Oddziału, a po odejściu na emeryturę Ludwika Waszkiewicza w 1949 został dyrektorem Archiwum Miejskiego.

W 1951 połączono Archiwum Miejskie i Państwowe. Stanowisko dyrektora nowo utworzonego Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Łodzi powierzono Romanowi Kaczmarkowi.

Pracował do maja 1961, do powołania na wiceprzewodniczącego Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi (ówczesny odpowiednik wiceprezydenta miasta).

Po odejściu z tej funkcji został w 1963 dyrektorem Miejskiej Biblioteki Publicznej im. L. Waryńskiego (dziś Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. marsz. J. Piłsudskiego) w Łodzi i pracował tam aż do przejścia na emeryturę w połowie września 1980. W Bibliotece zorganizował pracownię zbiorów regionalnych.

Jednocześnie z pracą w archiwum prowadził zajęcia dydaktyczne na łódzkich uczelniach. W Uniwersytecie Łódzkim pracował od jego powstania w latach 1945–1964 początkowo jako asystent, a od 1955 jako zastępca profesora z nauk pomocniczych historii oraz dziejów Łodzi i regionu. Prowadził wtedy na Wydziale Historyczno-Filozoficznym ćwiczenia, wykład monograficzny i seminarium magisterskie. Tematyka seminarium koncentrowała się na dziejach administracji i kultury regionu łódzkiego w XIX i XX w.

W latach 1948–1955 zatrudniony był także w Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi.

W latach 1935–1937 współpracował z Komisją Atlasu Historycznego Polski Polskiej Akademii Umiejętności.

Od 1964 do 1969 nie prowadził zajęć dydaktycznych, dopiero od 1969 do 1972 był wykładowcą w Studium Kulturalno-Oświatowym w Łodzi w zakresie historii nauki. W latach 1973–1975 pracował w Państwowym Ośrodku Korespondencyjnego Kształcenia Bibliotekarzy - filia w Łodzi, w latach 1975–1979 w łódzkiej filii Centrum Ustawicznego Kształcenia Bibliotekarzy, a następnie na Wydziale Zaocznym Policealnego Studium Bibliotekarzy prowadził wykłady z podstaw nauki o kulturze.