Romans dworski - Polski Serwis Naukowy

Romans dworski (inaczej romans rycerski) to utwór o wykwintnym stylu, przedstawiający niezwykłe przygody i miłosne przeżycia rycerzy, którzy kochają i cierpią dla wybranej damy serca.

Dzieje gatunku

Średniowiecze

Romans dworski (fr. roman courtois) powstał w XII w.; na jego kształt wpłynęli w dużej mierze poeci z otoczenia Eleonory (Alienor) Akwitańskiej. Pisany był wierszem. Wyróżniono wówczas trzy zasadnicze "materie", czyli trzy obszary tematyczne, w obrębie których poruszali się autorzy: - materia francuska - to tematy zaczerpnięte z epiki rycerskiej (chansons de geste), wzbogacona o wątki romansowe, przygodowe, nawet baśniowe; - materia rzymska - inspirowana literaturą antyczną - np. Powieść o Tebach, Powieść o Eneaszu, Powieść o Troi; - materia bretońska - czerpiąca z legend i folkloru celtyckich, a przede wszystkim z legend o królu Arturze.

Chansons de geste (ze starofrancuskiego "pieśni o czynie", łac. gesta) – poezja epicka, która pojawiła się u początków literatury francuskiej. Mianem tym określamy powstałe między XI a XIII wiekiem poematy rycerskie mówiące o przygodach (czynach) historycznych i legendarnych bohaterów. Początkowo funkcjonowały one w przekazach ustnych, ale od około XII wieku zaczęto je zapisywać.

Don Kichote z La Manchy (pełny tytuł: Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manchy; hiszp. El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha) – powieść Miguela de Cervantesa. Pierwsza część utworu została opublikowana w 1605, natomiast druga – w 1615 roku. Powieść opowiada o losach szlachcica, który wpada w obłęd pod wpływem romansów rycerskich i wyrusza w świat jako błędny rycerz, niesiony nieodłączną szczytną chęcią pomagania ludziom i bronienia najsłabszych.

Król Artur

Legendarny król Celtów, bohater romansów rycerskich z XII i XIII wieku, tworzących tak zwany cykl arturiański. Wsławia się licznymi zwycięstwami, miedzy innymi nad Szkotami, Piktami i Sasami, których gromi za pomocą cudownego miecza o nazwie Excalibur. Poślubia Ginewrę i zakłada dwór w Caerleon, gdzie przy Okrągłym Stole, symbolizującym równość wszystkich, którzy przy nim zasiadają, zbiera się kwiat bretońskiego rycerstwa. Wiele szczegółów i elementów fantastycznych zawdzięcza legenda dwóm autorom: pisarzowi normańskiemu zwanemu Wace z Jersey, który około 1154 roku wprowadził do opowieści miedzy innymi motyw Okrągłego Stołu, oraz kronikarzowi Laymonowi, który w 1200 roku nadał Ekskaliburowi właściwości magiczne.

Miguel de Cervantes Saavedra (ur. 29 września 1547 w Alcalá de Henares, zm. 23 kwietnia 1616 w Madrycie) - barokowy pisarz hiszpański, najlepiej znany jako autor powieści Don Quijote (Don Kichote).

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Autorem wielu znanych romansów o rycerzach Okrągłego Stołu był Chrétien de Troyes, francuski autor z XII w.; skupiał się on przede wszystkim na dziejach ich miłości oraz próbach, jakie znosili dla swoich ukochanych.

Postać króla Artura inspirowała nie tylko pisarzy średniowiecznych, ale i twórców późniejszych epok; bohaterem swojej powieści Jankes na dworze króla Artura uczynił władcę Mark Twain.

Do "materii bretońskiej" zaliczane są także utwory opowiadające historię miłości Tristana i Izoldy.

Excalibur (Ekskalibur) (wal. Caledfwlch, w wolnym przekładzie "miecz światła") – legendarny miecz z legend arturiańskich. Otrzymał go Król Artur od Pani Jeziora, po tym jak złamał poprzedni "Miecz z Kamienia". Broń ta miała być wieczna, a jej pochwa miała tę właściwość, że noszącemu nie zagrażały żadne rany.

Maria Francuska, (fr. Marie de France) - średniowieczna pisarka i poetka, autorka lai - rodzaju poematów napisanych w języku starofrancuskim. Żyła w drugiej połowie XII wieku, początkowo we Francji, później w Anglii, gdzie przypuszczalnie była ksieni (przełożoną klasztoru żeńskiego), prawdopodobnie w Reading.

Dzieje Tristana i Izoldy

Popularna i znana w całej Europie historia miłości Tristana i Izoldy kształt literacki przybrała w XII wieku dzięki poetom francuskim takim jak Béroul, Thomas, Marie de France. Od XIII stulecia tłumaczona była na inne języki i przerabiana na wersje prozą, ale wielki swój triumf święciła w czasach romantyzmu, kiedy to między innymi rozsławił ją w swym dramacie muzycznym Ryszard Wagner. W 1900 roku romanista francuski Joseph Bédier, wykorzystując zachowane fragmenty średniowiecznych redakcji francuskich i niemieckich, opracował nową prozaiczną wersję "Dziejów Tristana i Izoldy". Historia dwojga kochanków, których za pomocą czarodziejskiego napoju połączyło przeznaczenie. Tristan (siostrzan i wasal króla Marka, zdradzanego, lecz nie ośmieszonego, a uszlachetnionego męża Izoldy) i Izolda Jasnowłosa - poddani niepokonanej, czarodziejskiej mocy namiętności, zarazem świadomi zła zdrady, żyjący w ustawicznym napięciu emocjonalnym, poszukujący się i rozłączający na przemian - są do dziś żywym symbolem ucieleśniającym szczęście i cierpienia miłości.

Amadis z Walii (hiszp. Amadis de Gaula) – anonimowy hiszpański romans rycerski, uznawany za arcydzieło gatunku, opublikowany po raz pierwszy w Saragossie w 1508 roku pod tytułem Los cuatro libros de virtuoso caballero Amadis de Gaula (Cztery księgi o cnotliwym kawalerze Amadisie z Walii), nakładem Garcii Ordoňeza de Montavalo. Sam utwór jest jednak prawdopodobnie dużo wcześniejszy niż jego wydanie – wątek Amadisa jest znany w Hiszpanii już w XIV wieku. Wątek ten pochodzi prawodopodobnie z romansu bretońskiego, który przenikał do Hiszpanii z Włoch, Francji i Portugalii.

Wace of Jersey, Robert Wace (urodzony ok. roku 1100 – zmarł w roku 1174 w Bayeux), anglo-normandzki poeta i kronikarz, który pisał w języku anglo-normandzkim, starofrancuskim dialekcie.

Romans rycerski od epoki Odrodzenia

Czas rozkwitu romansu rycerskiego pisanego prozą przypada na XV-XVI wiek; powstawały wtedy utwory narracyjne o żywej fabule, nasyconej elementami awanturniczości, baśniowej fantastyki i cudowności, które podejmowały i kontynuowały wątki znane z wierszowanej epiki rycerskiej średniowiecza oraz opowieści o losach Lancelota, Tristana i innych legendarnych bohaterów (np. Śmierć Artura - Le Morte d'Arthur Thomasa Malory'ego z 1485 r.). Stworzono wtedy także nowe tematycznie historie, często nawiązując do lokalnych podań, legend genealogicznych czy tradycyjnych opowieści o założycielach zamków i klasztorów, jak np. Piękna Magielona czy historia o Meluzynie. Romanse te zachowują najczęściej pozory "historii prawdziwych", w narrację wplatane są np. postacie historyczne i autentyczne miejsca. Jednocześnie zawierają liczne anachronizmy, nieścisłości historyczne i geograficzne, oraz elementy fantastyczne i cudowne.

Chrétien de Troyes (ok. 1135 – ok. 1183) – średniowieczny poeta francuski, truwer. Autor romansów rycerskich opartych na legendach celtyckich. Jego Percewal z Walii, i Lancelot są należą do klasycznych ujęć legend arturiańskich.

Piękna Magielona - francuski romans rycerski z połowy XV wieku opisujący przygody pary kochanków, Piotra z Prowansji i Magielony, księżniczki neapolitańskiej. Jest to opowieść fundacyjna o budowie kościoła na wyspie Maguelone w pobliżu Montpellier.

Najsłynniejszym dziełem spośród romansów rycerskich był hiszpański Amadis z Walii wydany w 1508 r. przez Garci Rodrígueza de Montalvo na podstawie wcześniejszych, zaginionych wersji, stanowiący syntezę różnych form r.r., czytany, naśladowany i parafrazowany w całej Europie. Do Amadisa i jego licznych kontynuacji nawiązywał, w sposób parodystyczny, Miguel de Cervantes Saavedra w Don Kichocie.

Sir Tristan (łac./bretoński Drustanus, walijski Drystan), znany też jako Tristran, Tristram - jeden z głównych bohaterów legend arturiańskich, rycerz Okrągłego Stołu i główny bohater legendy "Tristan i Izolda".

Joseph Bédier fr: ʒɔzɛf bedie, (ur. 1 stycznia 1864 w Paryżu, zm. 29 sierpnia 1938 w Grand-Serre) – francuski mediewista, pisarz i krytyk literacki. Od 1920 roku do śmierci członek Akademii Francuskiej.

W XVII w. gatunek zaczął stopniowo tracić popularność. W późniejszych czasach żył przede wszystkim w obiegach literatury straganowej; do jego form nawiązywała powieść historyczna doby romantyzmu (zwłaszcza twórczość Waltera Scotta i jego szkoły powieściowej).

Bibliografia

T. Żabski (red.): Słownik literatury popularnej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006, s. 544-545. ISBN 83-229-2767-3.

Joanna Gorecka-Kalita, "Wstęp", w: Tristan i Izolda, Biblioteka Narodowa, seria II, nr 254, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2006, s. V-CXI. ISBN 83-04-04834-5

Tadeusz Żabski (ur. 1936 w Tyczynie Nowym) - prof. dr hab., wykładowca w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Członek Polskiej Akademii Nauk.

Tristan i Izolda – bohaterowie legendy celtyckiej, związanej z opowieściami z cyklu arturiańskiego. Jej najstarsze pisemne wersje pochodzą z XII wieku, a sama legenda stała się inspiracją dla wielu średniowiecznych utworów literatur europejskich. W najpełniejszej postaci została zrekonstruowana w 1900 roku przez Josepha Bédiera (Dzieje Tristana i Izoldy). Na podstawie legendy powstała również w 1859 roku opera Richarda Wagnera Tristan i Izolda.

Przypisy

Joanna Gorecka-Kalita, "Wstęp", w: Tristan i Izolda, Biblioteka Narodowa, seria II, nr 254, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 2006, s. XIV-XX.
A.Cisak, M.Żbik, Słownik Encyklopedyczny, Wydawnictwo Europa, Wrocław, ISBN 83-87977-98-5