Ropczyce - Polski Serwis Naukowy

Centrum Kultury w Ropczycach

Widok na centrum Ropczyc

Ropczyce (ji. ראָפּשיץ) – miasto w zachodniej części województwa podkarpackiego, siedziba powiatu ropczycko-sędziszowskiego i miejsko-wiejskiej gminy Ropczyce. Położone jest na pograniczu Pogórza Środkowobeskidzkiego i Kotliny Sandomierskiej, nad rzeką Wielopolką.

Cmentarz żydowski w Ropczycach - kirkut mieści się przy ulicy Polnej. Powstał w pierwszej połowie XIX wieku. W czasie II wojny światowej został zdewastowany przez nazistów. Nie zachowały się na nim żadne macewy. Na miejscu kirkutu postawiono obelisk z tablicą pamiątkową oraz ohel cadyka. Nekropolia miała powierzchnię 0,5 hektara.
Etnografia – dyscyplina naukowa zajmująca się całościowym opisem i analizą kultur ludowych różnych społeczności i grup etnicznych. Jej zakres obejmuje teorię kultury ludowej jak i badanie poszczególnych jej dziedzin i wytworów materialnych. W zależności od tradycji naukowej, pod pojęciem etnografia rozumie się wszystkie nauki etnologiczne, bądź też jedną z tych nauk.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 15 369 mieszkańców, co lokuje miasto pod względem ludności na 14. miejscu w województwie.

Miasto stanowi centrum administracyjne powiatu – znajduje się tu m.in. starostwo, sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, komenda powiatowa Policji i Państwowej Straży Pożarnej.

Położenie

Ropczyce (przy współrzędnych 50°05′N 21°38′E / 50.083, 21.633) położone jest na granicy mezoregionów Pradoliny Podkarpackiej i Pogórza Strzyżowskiego, na granicy dwóch makroregionów Pogórza Środkowobeskidzkiego i Kotliny Sandomierskiej. Przez miasto przepływa rzeka Wielopolka.

Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatoru ((niem.) Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator; (ukr.) Королівство Галичини і Лодомерії) - państwo (w praktyce prowincja i kraj koronny) na terytorium Galicji, w latach 1772-1918 wchodzące w skład Monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austriackiego i Austro-Węgier. Kraina historyczna na wschodzie Europy Środkowej obecnie podzielona pomiędzy Polskę i Ukrainę. Nazwę Galicja często uogólnia się z obwodem lwowskim, iwanofrankowskim oraz tarnopolskim na zachodzie Ukrainy.
Województwo sandomierskie – województwo, część Małopolski, jednostka administracyjna w okresie I Rzeczypospolitej oraz później, w pierwszym okresie istnienia Królestwa Kongresowego. Na północy graniczyło ono z Mazowszem i Wielkim Księstwem Litewskim (z tą jego częścią, którą zwano Podlasiem – od sąsiedztwa Lachów). Od wschodu sąsiadowało ono z Rusią Czerwoną. Na zachodzie Pilica stanowiła granicę z województwem łęczyckim i sieradzkim, zaś na południowym zachodzie znajdowało się województwo krakowskie.

Historycznie Ropczyce wchodziły w skład województwa sandomierskiego (I Rzeczpospolita), Galicji (XVIII – 1918 rok), województwa krakowskiego (okres II Rzeczypospolitej), województwa rzeszowskiego (wg podziału administracyjnego z okresu 1945-1975 i 1975-1998).

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 47,10 km².

Toponimia

Nazwy Ropczyce nie da się w żaden prosty sposób wyjaśnić. Istnieją 3 różne hipotezy na temat jej pochodzenia:

Wielopolka – rzeka w południowo-wschodniej Polsce, prawobrzeżny dopływ Wisłoki wpadający do niej w jej 44,5 km biegu mierząc od ujścia Wisłoki. Długość Wielopolki wynosi 53,7 km a jej zlewnia ma powierzchnię 486,1 km². Źródła rzeki znajdują się na wysokości 400 m n.p.m., na Pogórzu Strzyżowskim, w rejonie wsi Nawsie (Nawsie Górne). W okolicy Ropczyc Wielopolka opuszcza Pogórze Strzyżowskie i wpływa do Kotliny Sandomierskiej.
Rafał Buszek (ur. 28 kwietnia 1987) - polski siatkarz, grający na pozycji atakującego, a od 7 kolejki PlusLigi 2008/2009 przyjmującego w polskim klubie Asseco Resovia Rzeszów. Kontrakt wiąże Rafała Buszka z klubem ze Stolicy podkarpacia do końca sezonu 2013/2014.

W 1906 Józef Sulisz, etnograf pochodzący z Ropczyc, szukał źródła jej nazwy. Napisał, że Pierwotnymi osadnikami mieli być Niemcy, a ponieważ w tych stronach były wtedy liczne bandy rozbójnicze, stąd nazwali swoją osadę z niemiecka Raub-schütze, by się mieć na baczność przed napastnikami.

W 1975 A. Orzechowska w swojej książce przytacza zapisy pt. Ropczyca, Ropczicze, Antiqua Roboczicze seu Chechli, Ropczyce. Twierdzi, że nazwa pochodzi od nazwy osobowej Ropek, która została zanotowana w 1482

W dokumencie zakonu koprzywnickiego wystawionym w 1363 wśród świadków wymieniony jest Zbygniew de Ropaczycz. Dokument zachował się w późniejszej kopii. W dokumencie z 1391 dotyczącym plebana ropczyckiego nazwa miasta została zapisana kilkakrotnie Robczicze, a raz Robszicze. To pierwszy zapis, który zachował się w oryginale. W przywileju lokacyjnym Gnojnicy z 1394 wspomniane są też Ropczicze, w którym występuje Więcesław de Ropczicze. Do końca XIV w. nazwa została zanotowana w sześciu różnych wariantach: Robcice (1400); Ropczyce (1356, 1394, 1397, 1399); Ropczyca (1362); Robczyce (1391, 1399, 1400); Robszyce (1391); Ropszyce (1399) .

Historia

Odkrycia archeologiczne

Okolice Ropczyc są ubogie w skarby archeologiczne. Najstarsze znaleziska archeologiczne okolic miasta to dwa fragmenty toporków z przewierconymi otworami, odkryte w 1863 w Rzegocinie koło Wielopola Skrzyńskiego, przekazane do Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie. Najciekawszego jednak odkrycia dokonał W. Demetrykiewicz, który znalazł grodzisko wczesnośredniowieczne w Braciejowej. W dwudziestoleciu międzywojennym, podczas budowy linii kolejowej w Sędziszowie Małopolskim, odkryto dwie bardzo stare monety rzymskie. Większe zainteresowanie archeologów okolicami Ropczyc obserwować można od lat 60. Największe wyprawy to:

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Jidysz – ייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

Badania sondażowe na grodzisku w Będziemyślu, prowadzone przez A. Kunysza

Badania powierzchniowe i weryfikacyjne prowadzone w 1961 przez A. Jodłowskiego i A. Talara z inspiracji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Archeologicznych w Rzeszowie. Objęły one Brzyznę, Kamionkę, Ropczyce, Skrzyszów i Sędziszów Małopolski. Uzyskane zabytki złożono w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie.

Badania prowadzone przez W. Blajera, G. Ilasz, A. Kostek i G. Marzec w 1977 na zlecenie Rzeszowskiego Muzeum Okręgowego. Objęły one zasięgiem Brzezówkę i Lubzinę. Były to największe tego typu poszukiwania.

Badania prowadzone przez A. Barłowską i A. Gruszczyńską w ramach akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski w latach 1980-1981. Zebrane materiały to wyroby krzemienne i mało charakterystyczne ułamki ceramiki, pochodzące z neolitu.

Dorobek ten uzupełniają jeszcze toporek kamienny z Czarnej Sędziszowskiej i siekierka krzemienna z Sielca.

Makroregion – region gospodarczy obejmujący kilka dużych jednostek administracyjnych. Jednostki te mogą tworzyć makroregion ze względów kulturowych, ekonomicznych, historycznych lub społecznych.
Jednostka pomocnicza gminy – lokalna wspólnota samorządowa mieszkańców części gminy. Jednostki są ustanawiane przez radę gminy (miasta). Najczęściej tworzone są: sołectwa, dzielnice i osiedla. Jednostki nie posiadają osobowości prawnej. Jednostka pomocnicza gminy stanowi strukturę społeczno-terytorialną, która przejmuje na swoim terytorium realizację zadań publicznych, ułatwiając gminie wykonywanie jej zadań.

Miasto w XVII-XVIII w.

Na temat dziejów miasta w tych latach nie ma żadnych drukowanych opracowań historycznych. Do dyspozycji pozostają rozsiane po bibliotekach archeologicznych i naukowych materiały źródłowe. Niektóre z nich to:

Szczątki ksiąg radzieckich i ławniczych z lat 1674-1704,

Inwentarze z archiwum rodziny Jaworskich – Starzeńskich z Góry Ropczyckiej z lat 1765 i 1778. ,

Biblioteka Oddziału PAN w Krakowie i Biblioteka Jagiellońska.

Wojskowy spis ludności z 1799, Archiwum Państwowe w Krakowie, Teki Schneidra, sygn. 1849.

Starostwo ropczyckie

Ropczyce w tych czasach podzieliły los innych miast polskich, ulegając procesom degradacji we wszystkich dziedzinach życia miejskiego. Spadek ten spotęgowany został przez nawiedzające Rzeczpospolitą liczne wojny i klęski. Wszystkie te zjawiska nie ominęły Ropczyc i na długi czas zamroziły rozwój miasta. Tworzyło ono wraz z okolicznymi wsiami niewielkie starostwo ropczyckie, które powstało zapewne w 1614. Listę starostów otwiera Mikołaj Spytek Ligęza. Po jego śmierci w 1637 wdowa po nim Zofia Krasińska wyszła za mąż za Krzysztofa Ossolińskiego, który otrzymał po żonie akces na starostwo ropczyckie. Z drugą żoną miał syna Baldwina Krzysztofa, który po śmierci ojca w 1645 przejął cały jego majątek. W posiadanie starostwa Ropczyckiego wszedł dopiero po 1656, po swojej śmierci w 1649 pod Zborowem. Bezpośrednio bowiem po Krzysztofie Ossolińskim jako starosta występuje Dominik Zasławski-Ostrogski. Potomstwu Baldwina nie udało się utrzymać starostwa. Następnym obejmującym ten urząd był Stanisław Rewera Potocki. W spadku po nim obejmowali go kolejno: Feliks Kazimierz Potocki, Józef Potocki i Franciszek Salezy Potocki. W 1768 starostwo otrzymał Stanisław Kostka Sadowski, marszałek konfederacji barskiej i poseł na sejm w 1784. Sadowski umarł 23 sierpnia 1794, jeszcze przed śmiercią sprzedał starostwo ropczyckie hr. Gabrielowi Bobronicz-Jaworskiemu. W 1799 zarządcą dominium ropczyckiego obejmującego wsie: Brzyzna, Chechły, Gryfów, Hucisko, Pietrzejowa, Poręby, Ropczyce i Wola Domatkowska był Marceli Wiszniewski.

Julian Ignacy Rataj (ur. 1911 w Ropczycach, zm. 23 września 2007 w Konstancinie-Jeziornie) – pułkownik Ludowego Wojska Polskiego i działacz ruchu ludowego, poseł na Sejm Ustawodawczy RP (1947–1952).
Wyższa Szkoła Inżynieryjno-Ekonomiczna z siedzibą w Rzeszowie powołana została do istnienia decyzją Ministra Edukacji Narodowej w dniu 2 sierpnia 2000 roku. Założycielem Uczelni jest "STUDENT" Sp.z o.o.,której głównymi udziałowcami są Miasto Ropczyce oraz Cukrownia "ROPCZYCE S.A." Uczelnia prowadzi kształcenie na studiach I i II stopnia oraz podyplomowych, na 6 kierunkach w 12 specjalnościach.

Miasto w XIX w.

Dominium ropczyckie

W 1772 starostwo ropczyckie zostało zajęte przez władze austriackie, które wprowadziły nowy podział terytorialny, dzieląc zagarnięte tereny na cyrkuły, okręgi i dominia. Starostwo ropczyckie przestało istnieć, a Ropczyce z okolicznymi wsiami jako dominium weszły w skład cyrkułu pilźnieńskiego (z siedzibą w Rzeszowie) a później cyrkułu tarnowskiego.

Powiat ropczycki – powiat istniejący w latach 1956-1975 na terenie obecnego powiatu ropczycko-sędziszowskiego (woj. podkarpackie). Jego ośrodkiem administracyjnym były Ropczyce.
Parafia Świętej Barbary w Ropczycach - parafia znajdująca się w diecezji rzeszowskiej w dekanacie ropczyckim. Erygowana w 1999. Mieści się przy ulicy Ks. Michała Siewierskiego. Kościół parafialny to tymczasowa kaplica, zbudowana w latach 1995-1996.

Kolejnymi właścicielami Ropczyc byli Starzeńscy, m.in. w 1851 był nim hr. Kazimierz Starzeński. Powiat ropczycki

Po reformie administracyjnej w 1855 utworzono powiat ropczycki wchodzący w skład cyrkułu tarnowskiego. Oddzielono od miast i gmin wiejskich obszary dworskie.

Symbole miasta

Herb Ropczyc

Herb miasta przedstawia w polu błękitnym ptaka – symbolizującego sokoła, barwy naturalnej (cielistej), o rozpostartych skrzydłach, ze złotą literą „R” w dziobie, stojącego na białej podkowie ze złotym krzyżem maltańskim w środku.

Parafia Świętej Rodziny w Ropczycach - parafia znajdująca się w diecezji rzeszowskiej w dekanacie ropczyckim. Erygowana w 2001. Mieści się przy ulicy Słonecznej. Kościół parafialny murowany, zbudowany w latach 1981-1983.
Edward Mazur (ur. 25 października 1946 w Lubzinie k. Ropczyc, woj. podkarpackie), polski przedsiębiorca działający w USA. Jego nazwisko stało się głośne w marcu 2005 po wydaniu międzynarodowego listu gończego w związku z zabójstwem nadinspektora Policji Marka Papały (czerwiec 1998), sąd w Chicago uznał jednak, iż brak jest podstaw by przychylić się do argumentów strony polskiej.

Architektura

Układ urbanistyczny

We współczesnym planie miasta wyraźnie widać, że zabudowa miejska koncentruje się wzdłuż głównych dróg przebiegających przez miasto (przed oddaniem obwodnicy miasta), tj. drogi krajowej nr 4 (E40) i drogi wojewódzkiej nr 986. 10 października 2010 oddano do użytku obwodnicę miasta o długości 4,7 km.

Henryk Józef Nowacki (ur. 11 sierpnia 1946 w Gunzenhausen w Bawarii) – arcybiskup tytularny Blery, nuncjusz apostolski w Nikaragui, prałat honorowy papieża, kapelan honorowy Jego Świątobliwości.
Ropczyce – stacja kolejowa w Ropczycach, w województwie podkarpackim, w Polsce. Stacja znajduje się ok. 4 km od centrum miasta, w dzielnicy przemysłowej miasta - Czekaj.

Widocznym podziałem miasta są osiedla o odmiennej zabudowie urbanistycznej. Najbardziej charakterystyczne to tzw. górka, czyli osiedla św. Barbary i Północ. Potoczna nazwa wzięła się od ulokowania osiedli na wzgórzu. Dominuje tu budownictwo mieszkalne wielorodzinne zbudowane z wielkiej płyty w latach 80. i 90. XX wieku (os. Św. Barbary i Północ I) oraz zabudowa mieszkalna jednorodzinna (os. Północ II). Odmienny typ to tzw. dół lub miasto, czyli osiedle Śródmieście z typową miejską zabudową, gdzie zlokalizowane są urzędy, sklepy, gastronomia oraz budynki mieszkalne jednorodzinne i wielorodzinne, tutaj znajduje się centralny punkt miasta, czyli rynek oraz planty. Osiedle Czekaj natomiast to część przemysłowa miasta gdzie znajdują się największe ropczyckie zakłady pracy, osiedle mieszkaniowe wielorodzinne zbudowane w latach 90. XX wieku dla pracowników cukrowni oraz typowe budownictwo jednorodzinne. Pozostałe osiedla w Ropczycach mają charakter budownictwa jednorodzinnego z większym lub mniejszym charakterem rolniczym.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.
Pływanie – metoda poruszania się w wodzie wykorzystywana przez człowieka oraz zwierzęta. Jest popularną aktywnością rekreacyjną, szczególnie w krajach o cieplejszym klimacie i naturalnych zbiornikach wodnych. Pływanie jest też dyscypliną sportową.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)