Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka

Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, Federacja Rosyjska, RFSRR (ros. Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика, РСФСР) - największa powierzchniowo i ludnościowo z 15 republik dawnego Związku Radzieckiego.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Niemiecka Nadwołżańska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka (niem. Autonome Sozialistische Sowjetrepublik der Wolgadeutschen, ros. Автономная Советская Социалистическая Республика немцев Поволжья) była utworzoną w Związku Radzieckim w wyniku rewolucji październikowej autonomią ze stolicą w nadwołżańskim porcie Engels (do 1931 roku Pokrowsk).

Rosja Radziecka powstała jako państwo w 1917 roku i potwierdzenie swego istnienia uzyskała poprzez konstytucję z 1918 roku. W wyniku porozumienia z 30 grudnia 1922 stała się jedną z czterech części składowych ZSRR i pozostała nią aż do rozwiązania Związku umową z 8 grudnia 1991 roku. Formalnym szefem państwa było Prezydium Rady Najwyższej RFSRR, a funkcję szefa rządu pełnił przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych RFSRR (do 1946 roku), a później przewodniczący Rady Ministrów RFSRR. Faktyczna władza była skupiona w rękach sekretarza generalnego RKP(b), WKP(b) i KPZR.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.

Tuwińska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Tuwińska ASRR - republika autonomiczna w Związku Radzieckim, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Stolicą RFSRR był przez parę miesięcy Piotrogród, w 1918 roku przeniesiono ją do Moskwy. W grudniu 1991 roku RFSRR przekształciła się w Federację Rosyjską, która zachowała nie tylko ciągłość prawną z Rosyjską FSRR ale i całym ZSRR (przykładem tego jest chociażby stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ czy własność obiektów dyplomatycznych).

Obwód kaliningradzki (ros. Калининградская область, Kaliningradskaja obłast´) – jednostka administracyjna Federacji Rosyjskiej, rosyjska eksklawa w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Terytorium

Republika objęła ziemie dawnego Imperium Rosyjskiego, z wyjątkiem terenów, które uzyskały niepodległość i tym samym niezależność od Rosji (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia i Finlandia), przyłączone zostały do innych państw (Besarabia) lub innych republik ZSRR (Ukraina, Białoruś, Transkaukazja). Narodom mieszkającym na terenie republiki przyznano autonomię, w zależności od liczebności grupy był to status: republiki, obwodu autonomicznego, okręgu narodowościowego (w latach 70. przemianowanych na okręgi autonomiczne lub rejonu narodowego. Autonomię otrzymali m.in. mieszkańcy Karelii (Karelska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, KASRR), Tatarzy z Kazania i Krymu, Czerkiesi, Czeczeni, Dagestańczycy i Kałmucy.

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Górska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Górska ASRR - republika autonomiczna w Związku Radzieckim, istniejąca w latach 1921 - 1924, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

W latach 1924, 1926 i 1929 sukcesywnie odłączano od RFSRR ziemie białoruskie, wcielone w skład Rosji w 1920 roku. Były to obszary guberni witebskiej, mohylewskiej oraz części smoleńskiej. RFSRR utraciła wówczas tak ważne miasta jak Połock, Witebsk, Homel i Mohylew. Nie doszły do skutku plany Stalina ponownego włączenia Połocka do RFSRR po II wojnie światowej.

Baszkirska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Baszkirska ASRR (ros. Башкирская Автономная Советская Социалистическая Республика, Башкирская АССР, baszkir. Башкорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаhы, Башкорт АССР) - republika autonomiczna w Związku Radzieckim, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Kabardyjska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Kabardyjska ASRR – republika autonomiczna w Związku Radzieckim, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

W 1924 roku na terenie RFSRR utworzono Turkiestańską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką (TASRR), która obejmowała ziemie zamieszkane przez muzułmanów pochodzenia tureckiego, a więc m.in. dawne chanaty Buchary i Chiwy, jak również Kazachstan. Stopniowo, aż do 1936 roku ziemie te odpadały od RFSRR i przyznawano im status niezależnych republik w ramach ZSRR. Do 1936 roku utworzono 5 takich tworów terytorialnych: Turkmeńska SRR, Tadżycka SRR, Uzbecka SRR, Kirgiska SRR i Kazachska SRR.

Morze Barentsa (nor. Barentshavet), do 1853 Morze Murmańskie – marginalne morze w Oceanie Arktycznym, między Europą Północną, archipelagami Svalbard i Ziemią Franciszka Józefa oraz Wyspą Niedźwiedzią i Nową Ziemią. Na zachodzie łączy się z Morzem Norweskim. Powierzchnia morza 1424 tys. km², średnia głębokość 229 m, głębokość maksymalna 600 m. Objętość 316 tys. km³. Morze znajduje się na szelfie kontynentalnym. Południowo-zachodnia część morza nie zamarza w zimie ze względu na wpływ ciepłego prądu Północnoatlantyckiego. Południowo-wschodnia część morza znana jest jako Morze Peczorskie. Morze Barentsa ma duże znaczenie dla transportu i rybołówstwa – istnieją tutaj ważne porty – Murmańsk (Rosja) i Vardø (Norwegia). Przed II wojną światową, dostęp do Morza Barentsa miała również Finlandia: Petsamo było jedynym wolnym od lodu portem. Poważnym problemem jest radioaktywne zanieczyszczenie morza ze względu na działalność rosyjskiej floty jądrowej i norweskiego zakładu do przetwarzania odpadów radioaktywnych. Ostatnio część morskiego szelfu Morza Barentsa w kierunku Spitsbergenu stała się przedmiotem sporów terytorialnych Rosji i Norwegii (jak również innych państw), głównie z powodu występujących tu znacznych zasobów gazu ziemnego.

Besarabia (rum. Basarabia, tur. Besarabya, ukr. Бесарабія) - kraina historyczna położona we Wschodniej Europie między Dniestrem a Prutem, będąca obecnie częścią Mołdawii i Ukrainy. Obecnie nazwy Besarabia używa się w znaczeniu historycznym, geograficznym i kulturowym, całkowicie pozbawionym sensu politycznego. Stosuje ją jednak w swej terminologii np. Związek Wypędzonych (ziomkostwo besarabskie).

W 1940 roku, po aneksji znacznej części wschodniej Finlandii, w Pietrozawodsku powołano do życia kolejną, 12 republikę radziecką: Karelo-Fińską SRR. Tym samym od Rosji na 16 lat odpadła Karelia, którą wcielono do RFSRR z powrotem w 1956 roku, tym razem wraz z miastem Wyborg, które do 1940 roku było częścią Finlandii. Po 1945 roku w skład RFSRR wszedł też jedyny fiński port na Morzu Barentsa, Pieczenga (Petsamo).

Mordwińska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Mordwińska ASRR - republika autonomiczna w Związku Radzieckim, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.

Po zwycięstwie nad Niemcami w 1945 roku do ZSRR przyłączono północną część Prus Wschodnich, z których utworzono Obwód kaliningradzki wchodzący w skład RFSRR. Jego stolicą stał się Królewiec, którego nazwę zmieniono wkrótce na Kaliningrad. Nie zrealizowano natomiast planów Stalina, by włączyć do RFSRR Kłajpedę, która pozostała przy LSRR.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Turkmeńska Socjalistyczna Republika Radziecka, Turkmenia (ros. Туркменская Советская Социалистическая Республика, turkm. Түркменистан Совет Социалистик Республикасы) – jedna z byłych republik nieistniejącego dziś Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. 7 sierpnia 1921 została włączona do ZSRR jako obwód turkmeński w Turkiestańskiej ASRR, 13 maja 1925 została jedną z republik jako Turkmeńska Socjalistyczna Republika Radziecka. 27 października 1991 r. uzyskała niepodległość jako Turkmenistan. Stolicą był Aszchabad.

Po 1945 RFSRR wzbogaciła się także o niektóre okręgi Łotwy i Estonii, oderwane od tych państw decyzją Rady Najwyższej. Chodziło wówczas o ziemie wokół miasteczka Pytałowo na Łotwie, oraz tereny wokół Narwy (Iwangorod) w Estonii, zamieszkane w większości przez ludność prawosławną.

Czeczeńsko-Inguska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Czeczeńsko-Inguska ASRR – republika autonomiczna w Związku Radzieckim, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Udmurcka Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Udmurcka ASRR – republika autonomiczna w Związku Radzieckim, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

W 1954 roku od Rosji odpadł Krym, przekazany przez Chruszczowa Ukraińskiej SRR, jako symbol jedności Rosji i Ukrainy w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej.

Po 1955 roku zmiany terytorium RFSRR w szerszym zakresie nie były dokonywane. Doszło jedynie do niewielkich lokalnych korekt granicznych.

Republiki autonomiczne

W skład Rosyjskiej FSRR wchodziły liczne republiki autonomiczne. Ich liczba zmieniała się w czasie w związku z likwidowaniem i przekształcaniem tych republik w republiki związkowe.

Kazachska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, Kazachska ASRR – republika autonomiczna w Związku Radzieckim, istniejąca w latach 1920-1936, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Turkiestańska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka - dawna republika autonomiczna w ZSRR, utworzona 30 kwietnia 1918 z przekształcenia Kraju Turkiestańskiego. Wchodziła w skład Rosyjskiej FSRR, jej stolicą był Taszkent, a populacja wynosiła ok. 5 milionów. 27 października 1924 Republika została zlikwidowana, a na jej miejsce powstały: Turkmeńska SRR, Uzbecka SRR, Tadżycka ASRR (w składzie Uzbeckiej SRR) oraz pozostawione w Rosyjskiej FSRR Kara-Kirgiski OA i Karakałpacki OA.

W latach 1962 - 1990 na terenie Rosyjskiej FSRR istniały:

Baszkirska ASRR

Buriacka ASRR

Czeczeńsko-Inguska ASRR

Czuwaska ASRR

Dagestańska ASRR

Jakucka ASRR

Kabardyjsko-Bałkarska ASRR

Północnoosetyjska ASRR

Tatarska ASRR

Tuwińska ASRR

Udmurcka ASRR

W okresach wcześniejszych w skład Rosyjskiej FSRR wchodziły także:

Ugoda perejasławska – umowa zawarta 1654 roku w Perejasławiu (od 1943 roku Perejasław Chmielnicki) pomiędzy Radą Kozacką i Bohdanem Chmielnickim a Wasylem Buturlinem, występującym jako pełnomocnik cara Rosji Aleksego I, na mocy której Ukraina została poddana jurysdykcji Rosji.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Górska ASRR (1921 - 1924); w 1924 podzielona między różne narodowe autonomiczne jednostki administracyjne

Kabardyjska ASRR (1944 - 1957); w 1957 r. przekształcona w Kabardyjsko-Bałkarską ASRR

Karakałpacka ASRR (1932 - 1936; następnie w składzie Uzbeckiej SRR)

Kazachska ASRR, (1920 - 1936), do 1925 r. pod nazwą Kirgiska ASRR; w 1936 r. przekształcona w Kazachską SRR

Kirgiska ASRR (1926 - 1936); w 1936 r. przekształcona w Kirgiską SRR

Krymska ASRR (1921 - 1945); przekazana Ukraińskiej SRR

Niemiecka Nadwołżańska ASRR (1918 - 1941); zlikwidowana

Turkiestańska ASRR (1918 - 1924); w 1924 r. zlikwidowana; jej obszary weszły w skład nowo utworzonych: Uzbeckiej SRR, Turkmneńskiej SRR, oraz Rosyjskiej FSRR (Karakałpacki OA)

Zobacz też

Rosja

Związek Radziecki