Rotacyzm - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy procesu fonetycznego. Zapoznaj się również z: reranie lub rotacyzm - wada wymowy.

Rotacyzm (od gr. rho, "litera R") - jest to zjawisko fonetyczne polegające na przejściu określonej głoski w określonej pozycji w głoskę r. Miało ono miejsce w historii wielu języków.

Samogłoski to głoski, przy powstawaniu których uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie.

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Rotacyzm w języku łacińskim

Klasyczny przypadek rotacyzmu zaszedł w łacinie archaicznej. Pierwotne (prajęzykowe) [s] w pozycji interwokalicznej uległo najpierw udźwięcznieniu do [z], a następnie przeszło w języczkowe [r].

Zajście tego procesu jest dowodem na to, że łacińskie [r] było, przynajmniej w IV wieku p.n.e., głoską języczkową, a nie wibracyjną (jaką jest polskie [r]).

Proces ten zakończył się pod koniec IV wieku p.n.e., wraz z jego zakończeniem łacina utraciła w ogóle spółgłoskę [z]. W związku z tym cenzor Appiusz Klaudiusz Caecus zadecydował o usunięciu z alfabetu łacińskiego znajdującej się pomiędzy F a H litery Z (na to miejsce wprowadzono nową literę G) oraz o zmianie pisowni większości wyrazów (przede wszystkim nazwisk) pisanych do tej pory tradycyjnie przez S.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Rotacyzm w języku rumuńskim

W języku rumuńskim doszło do przejścia głoski [l] w głoskę [r] w pozycji między dwiema samogłoskami. Na przykład łacińskie caelum przekształciło się w rumuńskie cer.

W niektórych rumuńskich dialektach oraz w istrorumuńskim rotacyzm miał szerszy zasięg i objął przemianę w [r] również spółgłoski [n] w pozycji między dwiema samogłoskami. W ten sposób łacińskie bonus przekształciło się w istrorumuńskie bur.

Rotacyzm w języku słoweńskim

Charakterystyczny dla języka słoweńskiego rotacyzm polega na historycznym przejściu głoski [Z] (polskie ż) w głoskę [r] w pozycji między dwiema samogłoskami. Zmiana ta dokonała się już w średniowieczu - jej efekty można zaobserwować w pochodzących z X wieku Zabytkach z Freising.

Proces fonetyczny (zjawisko fonetyczne) – zmiana języka w zakresie fonetyki. Wyróżnia się procesy zależne od pozycji i niezależne. Jedną z przyczyn procesów fonetycznych może być wpływ podłoża językowego (substratu językowego) na superstrat językowy.

Itacyzm (od gr. eta, "litera eta") - proces fonetyczny polegający na zwężeniu długiego /E/ otwartego (oznaczanego w języku greckim literą eta) i ujednoliceniu się jej z samogłoską /I/. W nowogreckim "η, υ, ει, οι, ηι, υι" wymawiane są jako "i". "Hoi polloi" wymawiane jest jako "i polli".

Przykłady słoweńskiego rotacyzmu:

moreš wywodzące się z možešь (por. polskie możesz)

kdor wywodzące się z kьtože (por. polskie któż)

Podobne zjawisko spotykane jest również w pojedynczych wyrazach w innych językach południowosłowiańskich.

Rotacyzm w języku angielskim

Osobny artykuł: Łączące R.

Przykładem rotacyzmu w języku angielskim jest forma (you) were, która wywodzi się ze starogermańskiego *wēzun.

Język istrorumuński to język z grupy romańskiej (podgrupa wschodnioromańska) języków indoeuropejskich, którym posługuje się około 300 osób w wioskach Žejane, Šušnjevica i kilku innych, znajdujących się w północnej części półwyspu Istria, w Chorwacji. Język, ze względu na znikomą liczbę użytkowników, jest bardzo poważnie zagrożony wyginięciem.

Średniowiecze – epoka w historii europejskiej, obejmująca okres między starożytnością a renesansem. Granice czasowe średniowiecza nie są ściśle ustalone. Za początek epoki przyjmuje się okres, w którym cesarstwo zachodniorzymskie chyliło się ku upadkowi. Zwolennicy ścisłej datacji – w zależności od szkoły – za dokładne daty początku średniowiecza podają lata 378, 395 bądź 476. Za koniec epoki uważa się upowszechnienie idei humanistycznych i rozpoczęcie epoki renesansu. Najczęściej w tym przypadku wymieniane są daty ok. 1450 roku oraz lata 1453, 1492, a nawet 1517.

Zobacz też

itacyzm