Rubel transferowy - Polski Serwis Naukowy

Rubel transferowy (ros. Переводной рубль) - jednostka rozliczeniowa stosowana w latach 1964-1991 do wzajemnych rozrachunków pomiędzy państwami - członkami RWPG. Powołany w wyniku podpisanej 22 października 1963 Umowy o rozliczeniach wielostronnych w rublach transferowych i o utworzeniu Międzynarodowego Banku Współpracy Gospodarczej, która zaczęła obowiązywać 1 stycznia 1964. Zdefiniowany w myśl tego porozumienia rubel transferowy miał nominalnie odpowiadać 0,987412 gram złota, co było parytetem identycznym z teoretycznym parytetem rubla radzieckiego. Obie waluty nie były jednak ze sobą związane a rubel transferowy był niewymienialny w skali międzynarodowej i występował wyłącznie w postaci zapisów księgowych na kontach Międzynarodowego Banku Współpracy Gospodarczej (MBWG). Kredytów w rublach transferowych udzielał także powołany w 1970 Międzynarodowy Bank Inwestycyjny (MBI), ale księgowane one były na kontach w MBWG. Należy podkreślić, że banki te nie emitowały pieniądza w tradycyjnym tego słowa znaczeniu a jedynie odnotowywały wartość przeprowadzonych transakcji handlowych w umownej walucie. Jednostka ta zastępowała stopniowo rubla clearingowego w rozliczaniu transakcji między krajami-członkami RWPG. Miała teoretycznie, w odróżnieniu od rubla clearingowego, służyć do rozliczeń wielostronnych czyli tzw. clearingu wielostronnego, jednak w praktyce większość transakcji w obawie przed niemożnością wyrównania bilansu handlowego między krajami zawierano ciągle w oparciu o umowy dwustronne. Oba wspomniane typy rubli były alternatywą dla walut wymienialnych odnoszących się do tzw. drugiego obszaru płatniczego. Obszar krajów tzw. Bloku Wschodniego w którym posługiwano się rublowymi jednostkami rozliczeniowymi nazywany był pierwszym obszarem płatniczym.

Dolar amerykański (oficjalna nazwa – United States dollar, międzynarodowy skrót – USD) – oficjalna waluta Stanów Zjednoczonych, Portoryko, Mikronezji, Marianów Północnych, Palau, Wysp Marshalla, Panamy, Ekwadoru (od 2000), Salwadoru (od 2001), Timoru Wschodniego i Zimbabwe (od 2009). Jeden dolar amerykański dzieli się na sto centów amerykańskich. Często zapisuje się go za pomocą symbolu $.

Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) – organizacja międzynarodowa krajów bloku wschodniego koordynująca procesy ich integracji gospodarczej. Działała w okresie od 25 stycznia 1949 do 28 czerwca 1991.

Wśród ekonomistów toczyły się spory czy należało rubla transferowego uznawać jedynie za jednostkę obrachunkową czy walutę międzynarodową specyficznego typu. De facto służył do oceny stopnia równoważności międzynarodowych umów handlowych o charakterze kompensacyjnym czyli opartym na wiązaniu po stronie importu i eksportu większej liczby towarów niż jeden (w przeciwieństwie do barteru). Nadwyżki rubli transferowych na kontach w MBWG powstałe w rezultacie rozliczenia poszczególnych transakcji były nie możliwe do wykorzystania bez zawarcia nowej międzyrządowej umowy handlowej. Nazywano je potocznie rublami transferowymi "bezadresowymi", gdyż bez zawarcia oddzielnej umowy handlowej nie mogły być wymienione na żaden towar ani inną walutę. Przykładem rubli transferowych bezadresowych były sumy uzyskane w wyniku naliczenia odsetek od środków zgromadzonych na kontach MBWG.

Narodowy Bank Polski (NBP) – polski bank centralny z siedzibą w Warszawie. Podstawowym celem działalności NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej Rządu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Początkowo teoretyczny kurs rubla transferowego do dolara amerykańskiego (USD) był stały (przez 5 lat), a następnie wprowadzono zasadę ustalania corocznego kursu rubla w stosunku do USD. Zasady wyznaczania kursu rubla transferowego były przedmiotem ciągłych kontrowersji naukowych i politycznych. Kurs rubla transferowego służył do wyceny towarów wymienianych z innymi krajami RWPG. Przedsiębiorstwa wysyłające towary na eksport do innych krajów RWPG mogły uzyskaną zapłatę w rublach transferowych wymienić na walutę lokalną w bankach narodowych. Mechanizm ten prowadzić mógł do dotowania eksportu przez budżety poszczególnych państw, które wypłacać musiały przedsiębiorstwom wymierną zapłatę w tradycyjnej walucie lokalnej za wysłany za granicę towar a w zamian otrzymywały od kontrahenta zagranicznego zapis w rublach transferowych, którego pokrycie towarowe wymuszać musiała konkretna umowa.

Blok wschodni (blok socjalistyczny, kraje demokracji ludowej – KDL, kraje komunistyczne, potocznie demoludy) – zespół państw, które wprowadziły bądź starały się wprowadzić zmiany życia społecznego i gospodarczego zgodne z ideologią komunizmu, na który składały się: dyktatura proletariatu, gospodarka planowa oraz idee sprawiedliwości społecznej. Blok ten był wyróżniany od zakończenia II wojny światowej do początku lat 90. XX wieku.

Import (z łac. in "do" + portare "nieść") - przywóz towarów, usług lub kapitału z zagranicy w celu wykorzystania ich na rynku wewnętrznym (krajowym). Innymi słowy, zakup towarów i usług produkowanych za granicą, prościej: przywóz czegoś spoza granic obszaru celnego. Zazwyczaj obszarem tym jest terytorium państwa, ale na przykład dla krajów należących do Unii Europejskiej import dotyczy zakupu towarów lub usług w krajach spoza Unii Europejskiej. Zakup towarów w obrębie Unii Europejskiej nie jest importem. Jest to tak zwany zakup wewnątrzwspólnotowy.

Średnie roczne, oficjalne kursy rubla i USD wyliczane przez Narodowy Bank Polski:

Do 1971 kurs był stały: 1 złoty dewizowy = 0,225 rubla = 0,25 USD (Mały Rocznik Statystyczny GUS 1970, Duży Rocznik Statystyczny GUS 1981).

W wyniku porozumienia zawartego przez Polskę w 1994, wzajemnej kompensacie podlegały wszystkie wzajemne zobowiązania w rublach transferowych, dolarach, dolarach clearingowych i rublach clearingowych oraz rublach radzieckich powstałe przed 1 stycznia 1991 roku - 7 mld rubli transferowych i 336 mln USD zobowiązań ZSRR skompensowano zobowiązaniami Polski w kwocie 4,7 mld rubli transferowych oraz 2 mld USD. Narodowy Bank Polski określa po dzień dzisiejszy kurs rubla transferowego. W sierpniu 2011 jego średni poziom wynosił 0,21 złotego.

Złoty dewizowy - księgowa jednostka rozrachunkowa używana w Polsce do 1982 dla rozliczania prowadzonych przez państwo transakcji zagranicznych oraz używana w statystykach handlu zagranicznego.

Rubel clearingowy - jednostka rozliczeniowa krajów tzw. "Bloku Wschodniego" o parytecie zgodnym z parytetem rubla radzieckiego. Używana do rozliczeń dwustronnych umów clearingowych od lat 50. XX wieku. Na początku 1964 r. rubla clearingowego zastępować zaczął rubel transferowy oparty na tym samym parytecie, ale teoretycznie przynajmniej, mający być walutą rozliczeniową w clearingu wielostronnym. Ten pierwszy pozostał podstawową jednostką rozliczeniową transakcji dwustronnych pomiędzy krajami Bloku wschodniego nie będącymi członkami RWPG. Narodowy Bank Polski określa po dzień dzisiejszy kurs rubla clearingwego. W kwietniu 2011 jego średni poziom wynosił 0,21 złotego i służył do rozliczania transakcji z Albanią, Kambodżą i Koreą Północną.

Zobacz też

afera rublowa

Przypisy

Jerzy Wesołowski, (1977) System walutowy krajów RWPG, Warszawa: PWE, s. 88-89.
Kontrakt stulecia i 5 umów "Rzeczpospolita 29.10.1994"
Tabela kursów w złotych jednostek rozliczeniowych