Rudki - Ukraina - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 49°39′10″N 23°29′13″E / 49.65278, 23.48694

Rudki (ukr. Рудки) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, w rejonie samborskim, do 1939 w Polsce, w województwie lwowskim, siedziba powiatu rudeckiego. Leży nad potokiem Wiszenka. Przez miasto przebiega linia kolejowa ze Lwowa do Sambora.

W 1876 w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rudkach pochowany został Aleksander Fredro.

Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna (zwana też jako Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Droga Żelazna, niem. Die Erste Ungarisch-Galizische Eisenbahn EUGE, węg. Első Magyar-Gácsországi Vasút EMG) — pierwsza transkarpacka dwutorowa (dł. 266,3 km) linia kolejowa przez Przełęcz Łupkowską o wielkim znaczeniu strategicznym łącząca Galicję z Węgrami, a docelowo Budapeszt z Twierdzą Przemyśl oraz Lwowem.

Święty Wojciech, właśc. Wojciech Sławnikowic (czes. Vojtěch, niem. Adalbert; ur. ok. 956 w Libicach - zm. 23 kwietnia 997 w okolicach Elbląga lub Tękit, Tenkitten, obecnie Letnoje; inne źródła podają pruski Chollin) – czeski duchowny katolicki, biskup Pragi, misjonarz, męczennik, uznawany przez Kościół katolicki za świętego.

Historia

Miasto założone zostało pod koniec XIV wieku. W tym też okresie powstała parafia łacińska podległa diecezji przemyskiej pw. św. Wojciecha, fundacji Ścibora, konsekrowana ok. roku 1435. W roku 1550 pod wpływem ruchów reformatorskich kościół został zamieniony na zbór kalwiński.

Galicja (niem. Galizien, węg. Gácsország, cz. Halič, jid. גאַליציע - Golicje, tur. Haliç, rum. Galiţia, ros. Галиция - Galicija, ukr. Галичина - Hałyczyna) – potoczna nazwa narzucona przez zaborców i stosowana na określenie ziem znajdujących się obecnie w Polsce i Ukrainie składających się na dawny zabór austriacki. Również nazwa austriackiego kraju koronnego (dokładniej Królestwo Galicji i Lodomerii), istniejącego w latach 1772-1918. Zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski po Wisłę, Ruś Czerwoną oraz zachodnią część Podola do linii Zbrucza. Jest to stosunkowo nowe pojęcie o charakterze kulturowym i historyczno-administracyjnym. Granice Galicji nie pokrywają się z granicami dawniejszych krain historycznych ani regionów geograficznych takich jak Małopolska czy ziemia halicka.

Aleksander Zbigniew Szumański (ur. 12 listopada 1931 we Lwowie) – polski poeta, krytyk literacki, niezależny publicysta, korespondent polonijnej prasy amerykańskiej, członek Związku Literatów Polskich i Związku Piłsudczyków oddział małopolski.

W roku 1655 Andrzej Stano h. Gozdawa, współwłaściciel Rudek, podkomorzy sanocki, syn Jerzego( współdziedzica Rudek) i Zofii Fredro, rozpoczął budowę nowego kościoła, ale prace przerwał najazd szwedzki. W roku 1728 powstaje nowy murowany kościół fundacji Urbańskich. Do roku 1742 właścicielem miasta jest Ignacy Urbański z Urbanic, który następnie odsprzedaje miasto Fredrom herbu Bończa.

Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Mieczysław Orłowicz (ur. 17 grudnia 1881 w Komarnie, zm. 4 października 1959 w Warszawie) - doktor praw, polski geograf, z zamiłowania krajoznawca i popularyzator turystyki.

Dziedzicem Rudek był Jacek Fredro, hrabia, herbu Bończa (ur. 1770 w Hoczwi – zm. 1828) ojciec Aleksandra Fredry. Od roku 1872 przez miasto prowadzi ważna linia kolejowa łączącą Lwów z Budapesztem tzw. Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna. W roku 1880 było w miasteczku 2582 mieszkańców (w tym m.in 1352 Żydów, 945 Polaków), własność większościową posiadał do roku 1876 hr. Jan Aleksander Fredro. Tu po wyprawie napoleońskiej powrócił komediopisarz Aleksander Fredro, który napisał: Napoleon na Elbę, a ja prosto do Rudek.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Powiat rudecki - powiat województwa lwowskiego II Rzeczypospolitej. Jego siedzibą było miasto Rudki. 1 sierpnia 1934 r. dokonano nowego podziału powiatu na gminy wiejskie .

Do roku 1918 Rudki były miastem powiatowym oraz siedzibą starostwa w austriackiej prowincji Galicja. Do roku 1939 pozostały w posiadaniu rodu Fredrów. W roku 1993 w kościele parafialnym w Rudkach złożono ponownie prochy rodziny Fredrów.

W roku 1837 w Rudkach urodził się polski pisarz Walery Łoziński.

Do 1939 siedziba władz powiatowych, sądu powiatowego, (sąd okręgowy w Samborze), województwo lwowskie. W roku 1938 miasto liczyło ok. 3500 mieszkańców. Istaniała parafia katolicka pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny in loco, cerkiew pw. Narodzenia NMP oraz synagoga.

Andrzej Stano syn Jerzego z Nowotańca herbu Gozdawa - prawnik, podczaszy lwowski 1642-1651, podkomorzy sanocki od 1651, marszałek koronacyjny Wisznia 1649, w 1658 wystawił kościół w Rudkach.

Edmund Jan Osmańczyk (ur. 10 sierpnia 1913 w Deutsch Jägel (ob. Jagielno), zm. 4 października 1989 w Warszawie) – polski publicysta i politolog, poseł na Sejm PRL I, II, V, VI, VII i VIII kadencji, senator I kadencji. Mąż dziennikarki i publicystki Jolanty Klimowicz.

Po 17. września 1939 miasto zostało włączone do ZSSR. W obliczu ataku Niemiec na ZSSR, prawdopodobnie 26 czerwca 1941 - według świadectwa polskiego - NKWD zamordowało w więzieniu w Rudkach przetrzymywane tam osoby, a ich zwłoki przewieziono następnie do pobliskiego lasku. Odnalezionych zostało dziewięć zwłok, z których rozpoznano cztery, przeważnie aresztowanych po 22 czerwca przedstawicieli miejscowej inteligencji. Część więźniów zdołała uwolnić się i uciec, kiedy NKWD na jakiś czas opuściła więzienie. Wkrótce potem enkawudziści jednak wrócili, choć na krótko, i w odwecie mścili się na okolicznej ludności. Źródła niemieckie oszacowały liczbę ofiar NKWD w Rudkach i pobliskim Komarnie na około dwieście. Większość tych ofiar stanowiły osoby narodowści ukraińskiej, ale także Polacy.

Jerzy Stano (ur. Nowotaniec, zm. 1649/1651 Sącz) – szlachcic polski herbu Gozdawa, syn Jerzego, chorąży, stolnik i starosta sanocki, starosta sądecki 1627-1637, doradca królewski . Ożeniony z Zofią Fredro. Dwunastokrotnie był posłem , na sejm Rzeczypospolitej, dwa razy z poselstwem do Porty Otomańskiej, oraz raz do Moskwy. Zmarł w roku 1651, potomstwo cztery córki i syn Andrzej [1] podczaszy lwowski (współwłaściciel Rudek, rozpoczął budowę kościoła w Rudkach). Za życia wydał drukiem pisaną wierszem pracę pt. "O poselstwach w różne kraje wschodnie i wyprawy rycerskie".

Walery Łoziński, pseudonim Walenty ze Smolnicy, (ur. 15 stycznia 1837 w Mikołajowie koło Stryja, zm. 30 stycznia 1861 we Lwowie) - polski pisarz i publicysta.

Pod okupacją niemiecką 1941-44 zostały pozbawione praw miejskich, stając się siedzibą wiejskiej gminy Rudki. Następnie zostały ponownie włączone do ZSSR w ramach Ukraińskiej SSR.

Linki zewnętrzne

parafia Rudki, zdjęcia

zdjęcia z Rudek

Rudki w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX (Poźajście – Ruksze) z 1888 r.

Przypisy

Formalnie Polska zrzekła się tych terenów Ustawą z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 408. ISBN 83-214-0092-2.
Mieczysław Orłowicz: Ilustrowany przewodnik po Galicyi, Bukowinie, Spiszu, Orawie i Śląsku Cieszyńskim. Lwów: Książnica Polska, 1919, s. 235.
Grzegorz Rąkowski: Ziemia lwowska. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2007, s. 71. ISBN 978-83-89188-66-3.
Aleksander Szumański, Bez trumien i krzyży, z ludobójstwem w tle
Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG