Rumuńska cyrylica - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy cyrylicy używanej do zapisu języka rumuńskiego do XIX wieku. Zapoznaj się również z: mołdawska cyrylica – używana w Mołdawii w czasach ZSRR.

Najstarszy zabytek rumuńskiego piśmiennictwa – list Neacşu – napisano w cyrylicy.

Przykład użycia alfabetu transferowego

Przykład tekstu rumuńskiego («Ojcze nasz») w zapisie cyrylicą

Cyrylica była używana do zapisywania języka rumuńskiego (zwanego dawniej wołoskim lub mołdawskim) do roku 1860, gdy zastąpiono ją alfabetem transferowym, a następnie, w 1862, dzisiejszym zmodyfikowanym alfabetem łacińskim.

Ioan Budai-Deleanu (ur. 6 stycznia 1760 w Orăştie lub w Cigmău, zm. 24 sierpnia 1820 we Lwowie) – rumuński greckokatolicki duchowny, poeta, filolog, historyk i tłumacz; przedstawiciel rumuńskiego odrodzenia narodowego i tzw. szkoły siedmiogrodzkiej. Był twórcą jednego z systemów przepisywania języka rumuńskiego z cyrylicy na łacinkę.

Mołdawska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka (mołd. i rum.: Republica Autonomă Socialistă Sovietică Moldovenească, ros.: Молдавская Автономная Советская Социалистическая Республика) – republika autonomiczna w składzie Ukraińskiej SRR, należącej do Związku Radzieckiego. Istniała w latach 1924–1940.

W okresie dostosowywania rumuńskich dokumentów, map itp. funkcjonował tzw. alfabet transferowy, w którym znalazły się zarówno litery łacińskie, jak i litery cyrylicy. W alfabecie transferowym pojawiły się znaki diakrytyczne – łuk, daszek i przecinek – używane do dziś. Jednym z twórców alfabetu transferowego był Ion Budai-Deleanu.

Szkoła siedmiogrodzka (rum. Şcoala Ardeleană, niem. Siebenbürgische Schule) – polityczny i kulturowy ruch w ramach rumuńskiego odrodzenia narodowego w Siedmiogrodzie, w drugiej połowie XVIII i na początku XIX wieku; celami tego ruchu były: upowszechnianie unii kościelnej, walka o równouprawnienie Wołochów z innymi narodami Imperium Habsburgów, wzbudzanie rumuńskiej tożsamości narodowej wśród wołoskiej ludności Transylwanii a także romanizacja języka rumuńskiego. Dawniej ruch ten był uważany za przejaw oświecenia na ziemiach rumuńskich, współcześni historycy przypisują mu jednak charakter raczej romantyczno-narodowy.

Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

Zastąpienie cyrylicy alfabetem łacińskim było jednym z przejawów świadomej romanizacji kultury rumuńskiej pod koniec XVIII i w XIX w. Twórcami programu romanizacji języka rumuńskiego byli przedstawiciele tzw. szkoły siedmiogrodzkiej, m.in. Petru Maior i Ion Budai-Deleanu.

Po utworzeniu Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w 1924 r., powrócono do cyrylicy, którą uproszczono do postaci grażdanki. Alfabet ten był używany w Mołdawskiej SRR do 1989 r., w Mołdawii Naddniestrzańskiej jest używany do dzisiaj. Grażdanki używa się wyłącznie do zapisywania języka mołdawskiego (odmiany języka rumuńskiego).

Znaki diakrytyczne (gr. diakritikós – odróżniający) – znaki graficzne używane w alfabetach i innych systemach pisma, umieszczane nad, pod literą, obok lub wewnątrz niej, zmieniające artykulację tej litery i tworzące przez to nową literę. W alfabetach sylabowych mogą zmienić znaczenie całej sylaby.

List Neacşu - najstarszy zachowany do dzisiaj zabytek piśmiennictwa rumuńskiego, pochodzący z 1521 roku. Autorem listu jest wołoski żupan Neacşu Lupu z Długopola (rum. Dlăgopole, dziś Câmpulung). List jest adresowany do starosty braszowskiego Johannesa Benkera (rum. Hanăş Bengner). Neacşu opisuje w liście postępy wojsk osmańskich i ostrzega przed nimi starostę miasta Braszów.

Alfabet

Ciekawostki

Cyrylica była najdłużej używana w niektórych klasztorach prawosławnych. Istnieją doniesienia, że jeszcze na początku XX wieku na Świętej Górze Athos (rumuński jest tam jednym z języków liturgicznych) używano do zapisywania języka rumuńskiego starej cyrylicy.

Grażdanka (ros. skrót odprzymiotnikowy od grażdanskij szrift, tj. pismo świeckie) – zbliżona do form antykwy łacińskiej graficzna odmiana cyrylicy, opracowana i wprowadzona za czasów Piotra I Wielkiego w latach 1708-1711. Pierwotnie dokonano tylko modyfikacji kształtu liter.

Autonomiczna Republika Góry Athos, Athos, Święta Góra (nowogr. Άγιο Όρος, grec. staroż. Ἅγιον Ὄρος) – górzysty półwysep w Grecji, posiadający status okręgu autonomicznego, zamieszkiwanego wyłącznie przez mnichów prawosławnych.

Na zastosowanie cyrylicy do zapisywania języka mołdawskiego zgodził się podobno Józef Stalin, jednak nie jest on twórcą tego projektu. Od chwili zastąpienia cyrylicy przez alfabet łaciński, w Mołdawii istniał krąg osób, które chciały powrotu do cyrylicy.

Źródła

Treptow, Kurt W. (red.): A History of Romania (Iaşi: The Center for Romanian Studies, 1997).