Rumunia w epoce komunizmu - okres w dziejach Rumunii od zakończenia II wojny światowej do rewolucji rumuńskiej. W tym czasie Rumunia należała do krajów znajdujących się pod dominacją Związku Radzieckiego (w myśl ustaleń mocarstw podjętych na konferencji jałtańskiej w 1945 r.), a rządy w kraju sprawowali uzależnieni od Moskwy komuniści. Państwo zachowywało jedynie pozory demokracji, a w gospodarce obowiązywały zasady socjalistyczne. Komuniści objęli władzę w Rumunii w 1947 r. dzięki pomocy radzieckiego sojusznika oraz nielegalnych metod eliminując wszelką opozycję. Upadek rządów komunistycznych w Rumunii nastąpił wskutek wybuchu społecznego niezadowolenia, które przerodziło się w rewolucję w grudniu 1989 r. i stanowiło część procesu obejmującego całą środkowo-wschodnią Europę zwanego Jesienią Ludów.

Objęcie władzy przez komunistów

Pod koniec II wojny światowej sprzymierzona z Niemcami Rumunia rządzona była przez dyktatora Iona Antonescu. W miarę jednak zbliżania się do jej granic Armii Czerwonej opozycja wobec Antonescu rosła. Wiosną 1944 r. główne przedwojenne partie polityczne zawiązały Blok Narodowo-Demokratyczny, który stawiał sobie za cel obalenie Antonescu, zerwanie z Osią i powrót rządów demokratycznych. Zdając sobie sprawę, że w powojennej Rumunii dużą rolę może odgrywać Związek Radziecki w skład Bloku zaproszono także niezbyt znaczącą dotąd Rumuńską Partię Komunistyczną (RPK).

Blok podjął współpracę z królem Rumunii Michał I i 23 sierpnia 1944 r. ten przeprowadził zamach stanu, aresztując Antonescu i członków jego rządu. Powołany został nowy rząd, w którym poszczególne partie bloku miały po jednym ministrze bez teki. Król ogłosił jednocześnie zerwanie sojuszu z Niemcami, a następnego dnia wypowiedział im wojnę, stając tym samym po stronie aliantów. Z więzienia uwolniony został także Gheorghe Gheorghiu-Dej, który wkrótce stanął na czele RPK.

W ciągu kilku kolejnych dni wojska radzieckie opanowały dużą część Rumunii, łącznie z Bukaresztem (cały kraj opanowany został do końca października). 13 września podpisany został oficjalny układ rozejmowy, który pozwalał wojskom radzieckim stacjonować w Rumunii i dawał im faktyczną kontrolę nad krajem, a Rumunię zobowiązywał do zbrojnego udziału w wojnie przeciwko Niemcom. Postanowiono też wstępnie o reparacjach wojennych na rzecz ZSRR (w wysokości 300 mln dolarów) oraz powrocie do granic z 1940 r. (tj. ponownym oddaniu Besarabii i północnej Bukowiny ZSRR oraz odzyskaniu północnego Siedmiogrodu). Powołana została Sojusznicza Komisja Kontroli, na której czele stanął marszałek Rodion Malinowski.

Dominacja radziecka w Rumunii powodowała wzrost znaczenia popieranych przez nich komunistów. RPK szybko zwiększała swoją liczebność. Już we wrześniu 1944 r. komuniści zażądali powiększenia swojego udziału w rządach (poprzez przyłączenie do Bloku Narodowo-Demokratycznego zależnych od nich ugrupowań), a po odmowie wycofali się z udziału w rządzie. Powołali jednocześnie Front Narodowo-Demokratyczny skupiający RPK oraz inne niewielkie ugrupowania polityczne, głoszący hasła reformy rolnej, nacjonalizacji banków i ciężkiego przemysłu oraz bliskiego związania się z ZSRR. Zarzuty Moskwy wobec rządu oskarżające go o złamanie rozejmu spowodowały jego upadek na początku listopada 1944 r. Nowy gabinet już w 1/3 składał się z polityków RPK i partii sojuszniczych, a Petru Groza z Frontu Oraczy został wicepremierem. Jednak najważniejsze resorty pozostały w rękach polityków niekomunistycznych, a komuniści wywołali zamieszki pod pretekstem protestu przeciwko obsadzie stanowiska ministra spraw wewnętrznych. Przy ich okazji i przy współpracy z wojskami radzieckimi, komuniści zaczęli także przejmować lokalną administrację. Także za pośrednictwem Sojuszniczej Komisji Kontroli Moskwa wpływała na osłabienie rządu rumuńskiego i partii opozycyjnych wobec komunistów.

Do kolejnych sporów między komunistami i innymi siłami politycznymi doszło na początku 1945 r. Pod koniec stycznia nowy program ogłosiła RPK, wycofując się z wielu radykalnych postulatów (m.in. nacjonalizacji banków i przemysłu). Grupa secesjonistów z jednej z zachowawczych partii ogłosiła przystąpienie do Frontu Narodowo-Demokratycznego. Wkrótce wybuchła nowa fala demonstracji i zamieszek, w efekcie czego wskutek interwencji radzieckiej na początku marca powołany został nowy rząd, złożony z działaczy Frontu Narodowo-Demokratycznego, z Petru Grozą na czele.

Głównym ośrodkiem skupiającym opozycję i posiadającym narzędzia polityczne pozwalające mu walczyć z komunistami był król Michał. W sierpniu 1945 r. zwrócił się do wszystkich mocarstw o pomoc w sformowaniu nowego rządu, reprezentującego wszystkie siły polityczne. Działanie to nie przyniosło efektu, wobec czego król próbował sparaliżować komunistów odmawiając podpisywania przedkładanych mu dekretów. Sytuacja zaogniała się, w efekcie czego decyzją trzech mocarstw komuniści poszli na pozorny kompromis: dokooptowali do rządu dwóch przedstawicieli opozycji, a nowy gabinet miał przygotować demokratyczne i wolne wybory parlamentarne. To spowodowało uznanie rządu i nawiązanie z nim stosunków dyplomatycznych przez mocarstwa zachodnie.

W maju 1946 r. Front Narodowo-Demokratyczny przekształcił się w wyborczy Blok Partii Demokratycznych. W programie komuniści nadal unikali radykalnych postulatów, nie żądali też likwidacji monarchii. Rząd przedstawił też ordynację wyborczą, dającą m.in. prawa wyborcze kobietom. Wybory odbyły się 19 listopada i według oficjalnych wyników zdecydowane zwycięstwo odnieśli komuniści: Blok Partii Demokratycznych miał otrzymać 69% głosów, co dało mu 348 spośród 414 miejsc w parlamencie. Opozycja ogłosiła protest przeciwko warunkom, w jakich wybory się odbywały oraz sfałszowaniu ich wyników; wystąpiła z rządu i zaapelowała o bojkot parlamentu do króla. Ten jednak, obawiając się utraty tronu, uznał wynik wyborów i powierzył Grozie utworzenie nowego rządu. Także mocarstwa zachodnie nie zbojkotowały nowych władz.

Akt abdykacji Michała I

10 lutego 1947 r. Rumunia jako jedno z państw sprzymierzonych z Niemcami podpisała traktat paryski z aliantami. Na jego mocy usankcjonowano powrót do granic z 1940 r. oraz obowiązek zapłaty reparacji na rzecz ZSRR. Zapowiedziano także opuszczenie Rumunii przez wojska radzieckie (co stało się do końca roku) i likwidację Sojuszniczej Rady Kontroli. Podpisanie traktatu pokojowego uwolniło ręce komunistów, dotąd tolerującym opozycję podczas negocjacji z mocarstwami zachodnimi. Aresztowano najważniejszych działaczy opozycji (m.in. pod zarzutem spiskowania z USA), represje dotknęły polityków z partii liberalnej, którzy przystąpili do Frontu Narodowo-Demokratycznego w 1945 r. za poparcie przez nich propozycji przystąpienia Rumunii do Planu Marshalla. W listopadzie faktycznie internowano króla, a 30 grudnia 1947 r. zmuszono go do abdykacji ogłoszono powstanie Rumuńskiej Republiki Ludowej (rum. Republica Populară Româna). 3 stycznia 1948 r. Michał udał się na emigrację.

Rządy Gheorghe Gheorghiu-Deja

Gheorghe Gheorghiu-Dej

Od 1947 r. niepodzielną władzę w kraju sprawowali komuniści. Na czele rządu stał Petru Groza z sojuszniczego Frontu Oraczy, ale faktyczną władzę posiadał w ręku Gheorghiu-Dej. W 1948 r. RPK wchłonęła partię socjaldemokratyczną (powstała wówczas Rumuńska Partia Robotnicza, RPR, na jej czele stał nadal Gheorghiu-Dej), której większość członków zweryfikowano negatywnie. Drobniejsze partie, włączone w powołany w 1948 r. Front Demokracji Ludowej rozwiązywały się stopniowo, ostatnia z nich - Front Oraczy w 1953 r. W wyborach do Wielkiego Zgromadzenia Narodowego 28 marca 1948 r. według oficjalnych wyników frekwencja miała wynieść 91%, a Front Demokracji Ludowej miał otrzymać 91% głosów, co dało mu 405 z 414 mandatów. 13 kwietnia tego samego roku Zgromadzenie uchwaliło nową konstytucję Rumunii. Wzorowana była na konstytucji ZSRR i zapowiadała przemiany w duchu socjalistycznym. Na czele państwa znalazło się Prezydium Zgromadzenia jako kolegialny urząd prezydencki.

Uzależnienie od ZSRR sięgało bardzo głęboko. Gospodarka Rumunii była coraz bardziej związana z gospodarką ZSRR i jej podporządkowywana, w 1949 r. Rumunia stała się członkiem Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, a w 1955 r. także Układu Warszawskiego. Wewnątrz Rumunii narastała centralizacja władzy. Faktyczną kontrolę nad państwem sprawowało biuro polityczne RPR, kierowane przez Gheorghiu-Deja, który budował wokół swej osoby kult wzorowany na kulcie Józefa Stalina. Inne instytucje państwowe miały rolę w coraz większym stopniu fasadową, a wybory parlamentarne stanowiły jedynie formalność. Aktywnie działał aparat bezpieczeństwa, eliminując nie tylko faktyczną opozycję wobec rządów komunistycznych, ale także członków frakcji partyjnych zbyt niezależnych od Gheorghiu-Deja (m.in. w 1948 oskarżono o nacjonalizm i uwięziono Lucreţiu Pătrăşcanu, lidera RPK podczas II wojny światowej i pierwszego komunistycznego ministra, a w 1952 r. na fali czystek o podłożu narodowościowym odsunięto od władzy tzw. frakcję moskiewską, tj. działaczy, którzy w 1944 r. przybyli z emigracji w ZSRR, w tym Anę Pauker i Vasile Lucę), a także duże grupy obywateli za domniemane przestępstwa wobec systemu siegając absurdu i całkowicie zastraszając społeczeństwo. Czystki w samej partii komunistycznej dotknęły aż 190 tys. jej członków usuniętych do końca 1949 r. za "odchylenia". Podporządkowany kierownictwu partii był aparat sądowniczy, aktywnie działała tajna policja Securitate. Ograniczano własność prywatną, szczególnie w gospodarce, gdzie wolny rynek został zastąpiony przez gospodarkę nakazowo-rozdzielczą (znacjonalizowano przemysł i banki, a drobną inicjatywę prywatną likwidowano za pośrednictwem np. przepisów podatkowych). Nacisk kładziono na industrializację i rozwój przemysłu ciężkiego. Zlikwidowano większą własność ziemską, jednak równolegle przeprowadzano proces kolektywizacji - choć formalnie dobrowolna, faktycznie była przymusowa, a w jej ramach w Rumunii przed sądem stanęło 80 tys. chłopów uznanych za kułaków.

W 1953 r., po śmierci Stalina, niepewny sukcesji władzy w ZSRR Gheorghiu-Dej postanowił przeprowadzić fasadowe zmiany w kierownictwie partii. Oddał w 1954 r. fotel sekretarza partii swemu wiernemu stronnikowi Gheorghe Apostolowi (pozostając jednak premierem, którą to funkcję objął po odsunięciu Petru Grozy w 1952 r.). Jednocześnie uderzył w potencjalnych konkurentów, którzy mogli wykorzystać sytuację w ZSRR dla odsunięcia go od władzy (m.in. zamordowano wówczas uwięzionego w 1948 r. Lucreţiu Pătrăşcanu). Jednak już w następnym roku, po ustabilizowaniu sytuacji, Gheorghiu-Dej powrócił na fotel pierwszego sekretarza (ustępując ze stanowiska premiera).

Odwilż, mająca miejsce w różnych państwach demokracji ludowej po wygłoszeniu referatu Nikity Chruszczowa podczas XX zjazdu KPZR, w Rumunii nie sięgnęła zbyt głęboko. Pewien oddźwięk i sympatię wśród społeczeństwa rumuńskiego wzbudziły wydarzenia w Polsce oraz powstanie na Węgrzech, nie przerodziły się jednak w żadne wystąpienia przeciwko systemowi. Gheorghiu-Dej jednak coraz silniej podkreślał tradycje narodowe i w pewnym stopniu demonstrował niezależność od Moskwy (gesty sympatii dla Chin podczas konfliktu radziecko-chińskiego), także stosunki gospodarcze z krajami kapitalistycznymi stopniowo się rozwijały (szybciej niż w innych państwach obozu radzieckiego). W 1961 r. ograniczono też nauczanie języka rosyjskiego w rumuńskich szkołach. Tendencje narodowe znalazły też odzwierciedlenie w polityce wobec mniejszości narodowych, m.in. w 1960 r. zmieniono granice powołanego w 1952 r. Węgierskiego Okręgu Autonomicznego.

Rządy Nicolae Ceauşescu

Nicolae Ceauşescu

Budowa Domu Ludowego w Bukareszcie

Gheorghe Gheorghiu-Dej zmarł w marcu 1965 r. Zaraz po jego śmierci rozpoczęła się rywalizacja o kierownictwo w RPR, z której zwycięsko wyszedł Nicolae Ceauşescu. Już latem tego roku najpierw przywrócił kierowanej przez siebie partii jej dawną nazwę (Rumuńska Partia Komunistyczna, RPK), a następnie (21 sierpnia) zmieniona została konstytucja. Zmiany te wynikały z uznania przez Ceauşescu, że w Rumunii zbudowano już socjalizm. Ceauşescu stanął na czele Rady Państwa powołanej w miejsce Prezydium Wielkiego Zgromadzenia Narodowego, uprawnionej do wydawania dekretów (później, w 1974 r., powołano stanowisko prezydenta, które objął także Ceauşescu). Konstytucja zapewniała władzę RPK. Zmieniono też nazwę państwa na Socjalistyczną Republikę Rumunii (rum. Republica Socialistă de România).

W 1967 r. Ceauşescu powołał specjalną komisję partyjną do zbadania nadużyć władzy w okresie rządów Gheorghiu-Deja. W wyniku jej prac rehabilitowano wielu działaczy straconych za sprawą poprzedniego dyktatora oraz obciążono winą za represje Gheorghiu-Deja, jednak podstawowym celem działań komisji było umocnienie władzy Ceauşescu w państwie, który chciał postawić na czele kraju oddanych sobie, nowych ludzi. Mimo jednak potępiania represji Gheorghiu-Deja, Ceauşescu w praktyce całkowicie kontynuował jego politykę, szczególnie podkreślając rumuńskie tradycje narodowe. Nagłaśniano tradycje dackie Rumunii i romańskość ich języka podkreślając w ten sposób związki Rumunii z Zachodem. W 1968 r. zlikwidowano ostatecznie Węgierski Okręg Autonomiczny, prowadzono także represyjną politykę wobec Sasów siedmiogrodzkich i innych mniejszości narodowych.

W 1968 r. względna niezależność Rumunii od Związku Radzieckiego znalazła swój wyraz w nieuczestniczeniu przez Rumunię w interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. To był kolejny element polityki, który pomógł Ceauşescu w kreowaniu pozytywnego wizerunku Rumunii na Zachodzie. Jednak tego typu kroki (innym był np. udział sportowców w Rumunii w zbojkotowanych przez inne państwa komunistyczne igrzyskach olimpijskich w Los Angeles w 1984 r.) stanowiły tylko fasadę dla totalitarnego i zbrodniczego systemu rządów Ceauşescu. Wszechwładza dyktatora, którego coraz bardziej wydajnym narzędziem była tajna policja Securitate (jej sprawna działalność skutecznie uniemożliwiała zorganizowanie się w Rumunii antykomunistycznej opozycji) w latach 70. i 80. XX w. sięgnęła zenitu.

Odmowa Ceauşescu wzięcia udziału w inwazji na Czechosłowację w 1968 roku oraz tymczasowe zmniejszenie wewnętrznych represji, pomogły mu w wypracowaniu pozytywnego wizerunku zarówno w kraju, jak i na Zachodzie. Zwiedzeni przez "niezależną" zagraniczną politykę Ceauşescu, zachodni przywódcy zmienili swój stosunek do niego dopiero w późnych latach 70., kiedy to reżim stał się ekstremalnie arbitralnym i zbrodniczym systemem. Jednakże przy życiu podtrzymywały go zachodnie kredyty, umożliwiające rozwój ekonomiczny, ale i jednocześnie zaostrzanie kursu władzy. Kontynuując industrializację Ceauşescu podejmował potężne i często nieracjonalne przedsięwzięcia gospodarcze, m.in. związane z urbanizacją wsi. Po trzęsieniu ziemi w 1977 r., które dotknęło Bukareszt nakazał wyburzenie dużej części historycznego centrum miasta, budując w to miejsce szereg monumentalnych gmachów, z potężnym Domem Ludowym na czele.

Upadek rządów komunistycznych

Ion Iliescu w rumuńskiej telewizji podczas rewolucji

Rewolucja w Rumunii

 Osobny artykuł: Rewolucja w Rumunii.

Obalenie rządów komunistycznych w Rumunii nastąpiło w drodze przewrotu zbrojnego (był to jedyny taki przypadek w krajach europejskich podporządkowanych ZSRR). Początkowo wydarzenia Jesieni Ludów w sąsiednich krajach nie znajdywały szerszego oddźwięku w Rumunii, a Nicolae Ceauşescu wyraźnie deklarował wolę utrzymania rządów komunistycznych. Dużą rolę odgrywał tutaj brak zorganizowanej opozycji komunistycznej.

Przełom nastąpił w grudniu 1989 r. W dniach 16-19 grudnia doszło do wystąpień ludności w Timişoarze, których pierwotnym powodem była obrona miejscowego ewangelickiego pastora. Protest, do którego przyłączyła się ludność rumuńska nabrał charakteru antyrządowego i doszło do walk z policją i wojskiem, w których padło ok. 100 zabitych. Wydarzenia te znalazły oddźwięk w całym kraju, co skłoniło do powrotu do Bukaresztu dyktatora i zwołania przezeń masowego wiecu w stolicy, który miał okazać poparcie dla rządów komunistycznych w Rumunii. Jednak wiec, odbywający się 21 grudnia, przerodził się w manifestację antyrządową, rozpędzoną przez wojsko i policję (tu również padli zabici). Już następnego dnia jednak doszło do ponownych, jeszcze potężniejszych manifestacji, a po stronie ludności stanęło oddziały wojska rumuńskiego. W walkach z policją i siłami bezpieczeństwa padły setki zabitych. Ceauşescu wraz z żoną musiał 22 grudnia uciekać ze zdobywanego przez manifestantów gmachu Komitetu Centralnego RPK, ale jeszcze tego samego dnia został aresztowany i przewieziony do Bukaresztu.

Jednocześnie 22 grudnia grupa działaczy, w większości z Rumuńskiej Partii Komunistycznej, proklamowała powstanie Frontu Ocalenia Narodowego i ogłosiła odsunięcie Ceauşescu oraz przejęcie władzy, a także zapowiedziała zaprowadzenie demokracji i przywrócenie swobód obywatelskich. 24 grudnia Ion Iliescu, były członek Komitetu Centralnego RPK, został ogłoszony przez Front tymczasowym prezydentem Rumunii. Jednocześnie nadal trwały, choć z coraz mniejszym nasileniem, walki z Securitate, a także przeprowadzono szybki proces Ceauşescu i jego żony. Sąd wojskowy wydał 25 grudnia wyrok śmierci wobec obojga, który natychmiast wykonano.

Front Ocalenia Narodowego poszerzył swój skład i 29 grudnia przejął rolę tymczasowego parlamentu. Następnego dnia wydał dekret o rejestracji partii politycznych. 1 stycznia 1990 r. została oficjalnie rozwiązana Securitate, w lutym Front Ocalenia Narodowego przekształcił się w partię polityczną (nadal jednak sprawował władzę), a w maju 1990 r. odbyły się wolne wyboru parlamentarne (zwycięstwo odniósł Front Ocalenia Narodowego). Władza w Rumunii pozostała zatem w rękach byłych działaczy Rumuńskiej Partii Komunistycznej, zmienił się jednak ustrój, zaprowadzono swobody demokratyczne i gospodarkę rynkową.

Bibliografia