Rusowie - Polski Serwis Naukowy

Pogrzeb wodza Rusów, obraz pędzla Henryka Siemiradzkiego. Państwowe Muzeum Historyczne, Moskwa.

Ruś w połowie IX wieku. Barwą czerwoną oznaczono najstarsze grody ruskie - obszary te stanowię kolebkę państwowości ruskiej. Linią niebieską oznaczono granice Kaganatu Chazarskiego. Rusowie toczyli z Chazarami w IX w. wiele wojen i wyparli ich ostatecznie w X wieku z terytoriów dzisiejszej Ukrainy i południowej Rosji.

Szlaki wędrówek Rusów w IX wieku. Barwą czerwoną oznaczono szlak "sarmacki", fioletową szlak "od Waregów do Greków".

Rusowie (także Rusini; inne nazwy: Rhosowie, Rosowie) – lud o prawdopodobnie wieloetnicznym pochodzeniu, który miał skolonizować dorzecza Wołchowu, Wołgi i Dniepru i utworzyć tam organizacje państwowe nazywane po ich późniejszym zjednoczeniu Rusią Kijowską. Od nich pochodzi także nazwa kraju Rosja.

Normanowie (st. nord. Norrmaen, ludzie północy) – określenie stosowane w zachodniej Europie dla określenia mieszkańców Skandynawii w okresie ich ekspansji handlowej i terytorialnej w VIII-XII wieku. Od IX wieku Normanowie na podbijanych terenach tworzyli nowe organizacje państwowe, np. Normandię czy Islandię.
Megastenes (ok. 350 - 290 p.n.e.) - grecki historyk, geograf i podróżnik urodzony w Jonii. W latach 300-292 p.n.e. przebywał na dworze indyjskiego króla Ćandragupty jako ambasador Seleukosa I, opisując religię, historię, geografie i ustrój społeczny. Prace Megastenesa wykorzystał Flawiusz Arrian w swoim dziele Indica.

W tradycyjnej historiografii zachodniej dominuje hipoteza, iż Rusowie byli ludem nordyckim, podczas gdy w historiografii słowiańskiej, a szczególnie w starszej rosyjskiej, iż był to lud pochodzenia słowiańskiego, obecnie pogląd ten ulega weryfikacji.

Pochodzenie i nazwa

Pochodzenie Rusów, ich nazwa, jak i pierwsze stulecia historii są do dziś przedmiotem sporu badaczy. Istnieją na ten temat dwie podstawowe teorie: normańska i słowiańska (i kilka mniej popularnych).

Teoria normańska

Najczęściej, zgodnie z zapisami kronik, wywodzi się ich z terytoriów obecnej Szwecji, być może z rejonu Roslagen w Uplandii, które miałby wziąć, od nich właśnie swą nazwę, skąd mieli na przełomie VIII i IX wieku, przeprawić się na wschodnie wybrzeża Bałtyku. Na obszarze tym powstały trzy niezależne kaganaty z głównymi ośrodkami w Nowogrodzie, Starej Ładodze i Białojeziersku. Z czasem państewka te zjednoczył ok. 860 r. Ruryk, który w 862 r. uczynił stolicą swego państwa Nowogród. Moment ten jest uważany obecnie przez Rosjan za początek historii Rosji. Państwo Ruryka zwane Rusią Nowogrodzką lub po szwedzku Gardariki stało się kolebką państwowości rosyjskiej. Niektórzy członkowie drużyny Ruryka pod przywództwem Askolda i Dira udali się dalej, w dół Dniepru i zawładneli państwem plemiennym Polan wraz z ich najważniejszym grodem – Kijowem. Następca Ruryka, Oleg Mądry ok. 880 r. podbił państwo Askolda i Dira i w ten sposób doprowadził do zjednoczenia Rusi. Po połączeniu obu kaganatów Oleg przeniósł z przyczyn geopolitycznych stolicę z Nowogrodu do Kijowa. Z czasem władcom kijowskim udało się podporządkować sobie większość ludów wschodniosłowiańskich. Teoria ta opiera się przede wszystkim na kronice Nestora, ale także na wielu innych źródłach pisanych i odkryciach archeologicznych, potwierdzających skandynawskie osadnictwo w rejonie Ilmenu, Ładogi i Białego Jeziora a następnie wzdłuż Dniepru w IX i X wieku.

Język średniogrecki - termin używany przez lingwistów na określenie czwartej fazy w rozwoju i ewolucji języka greckiego w okresie między założeniem Konstantynopola w roku 330 a jego upadkiem w roku 1453. Ponieważ język ten stanowił język całej epoki bizantyjskiej przeto często nazywany jest greką bizantyńską. Język średniogrecki zrodził się z języka koine u zarania epoki średniowiecznej. Początkowo, w mieście Konstantynopolu jako nowej stolicy cesarstwa, używano języka łacińskiego, jednak od czasów cesarza Herakliusza język grecki wrócił jako język dworu. Greka stanowiła też język kościoła i liturgii oraz edukacji. Greka bizantyńska posiadała liczne dialekty lokalne, np. bałkański, wyspiarski, syryjski, egipski, południowoitalski i sycylijski .
Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość - 3531 km, powierzchnia zlewni - 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8 tys. m³/s (252,5 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty - Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.

Słabe punkty teorii normańskiej

Podstawowym problemem teorii normańskiej jest sam fakt występowania nazwy Rosowie i nazw pochodnych na terenach Rusi przed pojawieniem się tam Skandynawów. Normaniści muszą to tłumaczyć (zdaniem ich przeciwników mało prawdopodobnym) zbiegiem okoliczności. Innym argumentem przeciw niej jest brak dowodów, by jakiekolwiek plemię skandynawskie posługiwało się nazwą Rosowie, Rusowie, czy też podobną. Większość zwolenników tej teorii zgadza się co do tego, że nazwa ta nie była pierwotną nazwą własną ludu skandynawskiego i przyjmuje, że została mu nadana przez plemiona ugrofińskie (niektórzy przywołują jednak wymienione wyżej Roslagen, a także imiona wikingów szwedzkich zawierające rdzenie Ros, Rot, czy fińskie określenie Szwedów – Ruotsi). Innym słabym punktem teorii jest fakt, iż drużyna zdobywców była wieloetniczna. W jej skład wchodzili najprawdopodobniej zarówno Germanie jak i Ugrofinowie oraz Słowianie. Świadczą o tym imiona jej członków, posiadające różną etymologię oraz opis Nestora, który zaznacza w swej kronice, że Ruryk był innej narodowości niż Askold i Dir. Kolejnym problemem jest to, że już w IX wieku, Rusowie pojawiają się na południu terytorium dzisiejszej Ukrainy – wcześniej, niż powinni, wedle będącego głównym źródłem teorii normańskiej Nestora.

Annales Bertiniani - roczniki frankijskie zwane tak od klasztoru Saint-Bertin, gdzie znaleziono ich najstarszy rękopis. Obejmują lata 830-882. Do 860 roku spisywał je Prudencjusz z Troyes, następnie Hincmar z Reims. Wydane w 1883 przez Georga Weitz w ramach Monumenta Germaniae Historica.
Chrześcijaństwo, chrystianizm ( ludzi (1/3 ludności świata), biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).

Teorie słowiańskie

Istnieje także koncepcja, łącząca ich z noszącym tę samą, lub bardzo podobną nazwę (Rosowie lub Rosomoni, Hros) ludem nieznanego pochodzenia wymienianym m.in. przez Jordanesa, a zamieszkującym obszary dzisiejszej Ukrainy. Na podstawie informacji o tych wczesnych Rosach, powstała jedna z tzw. "teorii słowiańskich". Zakłada ona, że byli oni ludem słowiańskim i stali na czele konfederacji plemion słowiańskich w której później dominującą rolę przejęli kijowscy Polanie. Właściwi wcześni Rosowie roztopili się wśród okolicznych ludów, bądź zostali wybici w walkach z Chazarami, zaś ich nazwę przejęli Polanie a z czasem i inne zdominowane przez nich ludy. Obok wzmianek Jordanesa zwolennicy teorii słowiańskiej podkreślają niektóre fragmenty Powieści minionych lat wskazujące na takie właśnie przejęcie nazwy Ruś przez Polan a także te wszystkie miejsca, w których określa on plemiona słowiańskie jako należące do Rusi. Uznają oni też, że Powieść... została mocno przerobiona i usunięto z niej fragmenty świadczące o wczesnej Kijowskiej państwowości Rusów a dopisano te mówiące o centralnej roli Nowogrodu.

Inna koncepcja zakłada, że słowa: "Ros-", "Rus-" pochodzą od wschodniosłowiańskiego wyrazu "rossieje" (stąd też miałaby pochodzić nazwa Rossija) co oznacza "daleko, po ziemi", co odpowiadałoby charakterowi rozległego kraju. Autorem tej koncepcji jest Maciej Stryjkowski.

W czasach radzieckich, w Rosji i na Ukrainie największą popularność uzyskała hipoteza wskazująca na pochodzenie nazwy Ruś od nazwy rzeki Roś, przepływającej nieopodal Kijowa.

Słabe punkty teorii słowiańskiej

Brak podstaw do twierdzenia, że Rosowie wymieniani przez Jordanesa byli ludem słowiańskim. Jedyną przesłanką przytaczaną na jego obronę jest przekonanie o dawności osadnictwa słowiańskiego w rejonie. Jednak bez wątpienia nie tylko Słowianie zamieszkiwali Ukrainę, w dodatku dokładnego miejsca zamieszkiwania dawnych Rosów nie znamy. Znane imiona Rosów (Sunilda, Sarus, Ammius) również, wedle językoznawców, nie są słowiańskie. Ponad 200-letni brak jakichkolwiek informacji o Rosach, między 602 rokiem a latami 30. IX wieku. Najpoważniejszym argumentem przeciw niej są jednak źródła pisane, kronika Nestora i wiele pism arabskich bizantyjskich a także wzmianki w dokumentach zachodnioeuropejskich jednoznacznie potwierdzają, że Rusini wywodzą się ze Skandynawii, czy wręcz, że są Szwedami.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.
Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Inne koncepcje

Niektórzy autorzy nawiązują do enigmatycznej wzmianki u Pseudo-Zachariasza Retora (lub Pseudo-Zachariasza z Mityleny, wg innych autorów chodzi o Melitene w Armeniakon, zapiska istnieje w aneksie do Historii Kościoła autorstwa biskupa Zachariasza, ale nie jest jego autorstwa, stąd przydomek "Pseudo"):

Za bramą [Morza Kaspijskiego] jest 13 ludów ... Za nimi są ludzie Ammazartè [Amzar-te] i Ludzie-Psy [Klb brns], a na północny zachód od nich Amazonki, kobiety z jedną piersią, które mieszkając tam, prowadzą wojny konno i z użyciem broni [...] Ludzie sąsiadujący z nimi to Herosi [w oryginale HRWS], mężczyźni o długich kończynach, nie posiadający broni i koni, gdyż konie nie są w stanie ich unieść, ze względu na ich [zbyt długie] kończyny. Dalej na wschód, u podnóża Północy mieszkają trzy czarne narody.

Protobułgarzy również Prabułgarzy (Bułgarzy) - lud koczowniczy pochodzenia huńskiego lub tureckiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie. Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha i oznacza "mieszać się".
Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, ros. Каспийское море, azerb. Xəzər dənizi, kaz. Каспий теңізі, turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km2 (zmieniającą się wskutek opadania poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od 10-12‰ do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętych zatokach. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W Starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie.

Terminu Herōs nie da się tutaj wywieść bezpośrednio z HRWS, ale czynią tak autorzy, którzy całą zapiskę traktują jako bajkową. Problemem jest tutaj odczytywanie nazw własnych z języka syryjskiego, w którym, z reguły, nie zapisywano samogłosek (stąd domniemywa się, że BWRGR to Βούλγαροι Bułgarzy, SBR to Σάβιροι, Sabirowie, 'BR to "Αβαροι, Awarowie etc.).
Pierwszy analogię pomiędzy HRWS a Ros' dostrzegł Josef Markwart, uważał on hrws za perskie zniekształcenie średniogreckiego rous- (łacińskie russeus "czerwonawy, rudawy").
Podobnie uważał węgierski orientalista Károly Czeglédy (niekiedy Charles; 1914-1996) Hrws/hrus < gr. Ρουσιοι/Rousioi, "Czerwoni".
Henryk Łowmiański uważał HRWS za metatezę Hros = Rhos i uważał iż dotyczy Antów naddnieprzańskich:

Samogłoski to głoski, przy powstawaniu których uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie.
Maciej Stryjkowski (łac. Matys Strycovius pseud. Osostevitius) herbu Korzbok (ur. w 1547 w Strykowie – zm. w 1593) – polski historyk i poeta, dyplomata, ksiądz.

Według wspomnianego źródła HRWS mieszkali obok Amazonek, lokalizowanych nad Meotydą; tymczasem Prokop umieszczał nad Meotydą Utigurów (których należy rozumieć wraz z pokrewnymi im Kutrigurami), a na północ od nich Antów, czyli Siewierę. Wcześniejszy Ptolemeusz po Stawanach-Słowianach przytaczał Alanów nad Meotydą. Konfrontacja tych wzmianek z późniejszą terminologią źródeł bizantyjskich, określających Rusów mianem Rhos, również sugeruje nawiązanie HRWS do Rusi i Siewiery nad średnim Dnieprem.

Morze Azowskie (ros. Азовское море; ukr. Азовське море) – część Morza Czarnego znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji. Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) i Tamański, łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską. Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. -1 °C w zimie i 25-27 °C w lecie, a zasolenie waha się pomiędzy 12 a 14‰.
Polanie (ukr. Поляни, Polyany, ros. Поляне, Polyane) – plemię wschodniosłowiańskie, zamieszkujące od VI w. do X w. oba brzegi środkowego Dniepru.

Teoria mieszana

Nie wszyscy uczeni uznający łączność między Rosami Jordanesa a Rusami IX-wiecznymi, są zwolennikami teorii słowiańskiej. Niektórzy jak Lew Gumilow, uznają ich za lud zamieszkujący Ruś przed ekspansją Słowian, który w wiekach VII – IX walczył o dominację nad nimi i ostatecznie zwyciężył.

Inna teoria głosi, że Słowianie żyli razem z ludnością skandynawską (germańską i ugrofińską), tworząc kilka państewek, które później zjednoczył Ruryk (którego narodowości nie znamy). Teoria ta odpowiadałaby opisowi wydarzeń z Latopisu ruskiego Nestora. Ruryk zakończył walki pomiędzy małymi państewkami dzięki drużynie wareskiej sprowadzonej ze Szwecji. Nazwa "Rusini" według tej teorii jest pochodzenia ugrofińskiego i oznacza "mieszkańców znad brzegu", "pobrzeżan", co odpowiadałoby trybowi życia prowadzonym przez Waregów, którzy prowadzili swe wyprawy głównie wzdłuż rzek i brzegów morza. Również Słowianie kolonizowali obszary późniejszej Rusi poczynając od terenów nadrzecznych.

Stefan Tadeusz Aleksander Bratkowski (ur. 22 listopada 1934 we Wrocławiu) – polski dziennikarz, publicysta, pisarz. Z wykształcenia prawnik (absolwent UJ z 1955, magister). W latach 1954-1956 pracownik naukowo-dydaktyczny Wydziału Prawa UJ. Zajmuje się problematyką naukową, ekonomiczną, historyczną i kwestiami nowoczesnego zarządzania.
Kutigurowie – (również Kutrigurowie) plemię bułgarskie zamieszkujące w VI i VII wieku ziemie położone nad Morzem Czarnym na zachód od Donu. Część historyków odróżnia ich od Bułgarów, uznając Kutigurów za plemię huńskie. Wobec niejasnej genealogii Protobułgarów, którzy również uważani są za związek plemion huńskich, kwestia nie jest łatwa do wyjaśnienia. Nazwa Kutigurów wywodzi się ze starotureckiego körtűrgűr, co oznacza: „wyróżniający się”, „dostojny”.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)