Ryś - herb szlachecki - Polski Serwis Naukowy

Ryś, Bąkowski I, Jackowski III, według Ostrowskiego Bąkowski albo Ryś II

Herb Ryś i jego odmiany

Ryś odmienny, Bąkowski Ia, Nostycz-Bąkowski, Jackowski IIIa, Nostycz-Jackowski

Strona z Tablic odmian herbowych Chrząńskiego. Dwa warianty herbu Ryś w trzecim wierszu.

Ryś (Bąkowski, Jackowski, Nostycz-Bąkowski, Nostycz-Jackowski, Pantera) – polski herb szlachecki, używany przez kilkanaście rodzin, głównie z terenu Pomorza (Kaszuby). Znany głównie jako herb Bąkowskich i Jackowskich, występował w wielu wariantach. Wśród heraldyków istnieją rozbieżności co do tego, jak powinna wyglądać podstawowa wersja tego herbu.

Biebrowo (kaszb. Biébrowò) – stara kaszubska osada szlachecka w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie wejherowskim, w gminie Choczewo na obszarze Pobrzeża Kaszubskiego. Osada jest częścią składową sołectwa Słajszewo.
Gardkowice (kaszb. Gôrdkòjce) – mała wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie wejherowskim, w gminie Choczewo. Wieś jest częścią składową sołectwa Łętowo

Opis herbu

Opis z wykorzystaniem zasad blazonowania, zaproponowanych przez Alfreda Znamierowskiego. Nazewnictwo i wizerunki, jeśli nie wskazano inaczej, pochodzą od Przemysława Pragerta.

Według Przemysława Pragerta, podstawowa wersja herbu wyglądać powinna następująco (Ryś, czyli Bąkowski I, Pantera, Jackowski III):

W polu błękitnym ryś biegnący, patrzący w tył, w koronie złotej. W klejnocie nad hełmem w koronie trzy lilie srebrne na gałązkach zielonych, skrajne z dwiema parami listków, środkowa z krótszą łodyżką i jedną parą listków, osadzona na gwieździe złotej. Labry błękitne podbite srebrem.

Grodziczno – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim, w gminie Grodziczno przy drodze wojewódzkiej nr 538.
Fleur-de-lis, fleur-de-lys, niekiedy w archaicznej pisowni fleur-de-luce (fr. "kwiat lilii") – figura heraldyczna w kształcie stylizowanego kwiatu lilii, najprawdopodobniej kosaćca żółtego (Iris pseudacorus).

Z taką rekonstrukcją herbu Ryś zgadzali się Adam Boniecki i Kasper Niesiecki. Tadeusz Gajl uważa, że jest to osobny herb, odmiana Rysia - Bąkowski. Gajl interpretuje tutaj zapis, jaki dał Juliusz Karol Ostrowski, który też opisał herb Bąkowski jako osobny herb, pisząc jednak Bąkowski czyli Ryś. Ostrowski przytacza podobny herb, ale z polem czerwonym (jako Ryś II).

Wielka Mapa Księstwa Pomorskiego (niem. Lubinsche Karte lub Große Lubinsche Karte) – powstała w latach 1610-1618 na zamówienie księcia szczecińskiego Filipa II. Autorem mapy Pomorza Zachodniego był niemiecki kartograf Eilhardus Lubinus (właśc. Eilert Lübben).
Gubernia kowieńska (ros. Ковенская губеpния; lit. Kauno gubernija) z centrum w Kownie była jednostką administracyjną Imperium Rosyjskiego.

Ryś odmienny, Bąkowski Ia, Nostycz-Bąkowski, Jackowski IIIa, Nostycz-Jackowski: Ryś niesie na piersi serce czerwone z rogami złotymi, biegnie po murawie zielonej, na gwieździe w klejnocie trzy lilie błękitne w wachlarz.

Jest to wariant pochodzący od Dachnowskiego (Herbarz szlachty Prus Królewskich) i Kosińskiego (Szlachta pruska podług rękopismu z 1671...).

Ryś odmienny, Bąkowski Ib, Jackowski IIIb: Jak wariant I, ale pole srebrne (mimo to labry z wierzchem błękitnym), lilie błękitne.

Klejnot, cymer (łac. clenodium, staropol. z niem. (Helm-)Kleinod) – zwieńczenie hełmu łączące się z nim za pośrednictwem korony rangowej lub przepaski, z której rozwijały się labry.
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Tak miał wyglądać herb Ryś według Chrząńskiego (Tablice odmian). Wariant taki wzmiankuje też Dachnowski. Bagmihl (Pomersches Wappenbuch) wymienia podobny herb, z tym, że wspięty ryś trzyma serce z rogami czarno-białymi w lewej łapie.

Ryś odmienny, Bąkowski II, Pantera, Jackowski II: Pole czerwone, murawa, zwierzę srebrne, patrzące w prawo, w klejnocie same trzy lilie heraldyczne, labry czerwone podbite złotem.

Jest to wariant herbu Ryś według Piekosińskiego, wymienia go również Dachnowski oraz Lubinus. Ostrowski podaje podobny herb (bez barw) jako Ryś V.

Juliusz Karol Ostrowski, hrabia herbu Rawicz (ur. 16 stycznia 1854 w Warszawie, zm. 12 marca 1917 w Glion, Szwajcaria) – historyk, heraldyk polski, działacz katolicki, kolekcjoner malarstwa polskiego.
Eilhardus Lubinus, także Eilhard Lubinus (właśc. Eilert Lübben, ur. 23 marca 1565 w Westerstede, zm. 2 czerwca 1621 w Rostocku) – matematyk i kartograf niemiecki, również poeta i teolog protestancki.

Ryś odmienny, Bąkowski IIa, Jackowski Ia: Ryś kroczący, patrzy w prawo.

Wizerunek herbu z Nowego Siebmachera. Podobny herb podaje Bagmihl, ale zwierzę biegnie i nie ma korony.

Ryś odmienny, Bąkowski IIb, Jackowski IIb: Ryś patrzy na wprost, srebrny, w klejnocie gwiazda złota, na każdym jej rogu, oprócz dolnego, po lilii heraldycznej błękitnej.

Według Ostrowskiego jest to podstawowa wersja herbu Ryś (Ryś I), w co powątpiewa Pragert. Wykładnię tą przyjął także Tadeusz Gajl. U Ostrowskiego podobny herb figuruje jako Jackowski, z tym, że ryś jest naturalny i kroczący.

Bąkowo (kaszb. Bãkòwò) – wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie gdańskim, w gminie Kolbudy przy drodze wojewódzkiej nr 221. W kierunku północno-wschodnim od Bąkowa znajduje się rezerwat przyrody Bursztynowa Góra.
Herb szlachecki - charakterystyczny znak rodowy ustalony według określonych reguł heraldycznych. W założeniu jest znakiem niepowtarzalnym, jednak może się nim posługiwać - w heraldyce polskiej - wiele rodów tzw. herbownych, tworzących w konsekwencji charakterystyczny dla polskiej heraldyki ród herbowy, grupujący rodziny czasem ze sobą wcale niespokrewnione. Wynika to m.in. z historii kształtowania się w Polsce stanu szlacheckiego, zachowującego tradycję przynależności do dawnych wielkich rodów lub klanów, także z praktyki przyjmowania jednego herbu przez rodziny niespokrewnione, ale służące w jednej chorągwi, a także w pewnym stopniu z prawnej możliwości tzw. adopcji herbowej osoby nobilitowanej przez jej szlacheckiego patrona należącego do genealogicznej linii danego rodu herbowego. Tylko polskim zwyczajem jest fakt, że różne rodziny szlacheckie mogą pieczętować się takim samym herbem. Rodziny te nawet nie są lub nie muszą być ze sobą skoligacone. Gdzie indziej herb jest własnością tylko jednej rodziny i tylko dla niej jest jej godłem, pieczęcią i znakiem. Dlatego zmiana koloru tła lub inności tego samego wizerunku powoduje powstanie innego herbu, jednak w Polsce jest to tylko inna odmiana herbu już istniejącego. Wywodzi się to z polskiego średniowiecznego systemu prowadzenia wojen i bitew, zwanego systemem chorągwi. Tym samym rycerze jednej chorągwi zwykle używali jej godła i nosili takie same herby. Stąd wiele rodzin szlacheckich w Polsce ma podobne lub identyczne herby. Często towarzyszyła temu formalna odmiana herbu. Praktyka ta została z czasem zakazana. W innych krajach europejskich dany herb przysługuje tylko jednej rodzinie. Choć znane są też sytuacje, gdy grupa rodzin noszących różne nazwiska odmiejscowe od różnych włości, ale wspólnego pochodzenia, nosi herby identyczne lub podobne, jak w Polsce. W średniowieczu wymagane było nawet wyróżnianie herbów poszczególnych członków rodziny, przez dodawanie specjalnych oznaczeń, bordiur itp. Ten zwyczaj przetrwał w heraldyce brytyjskiej. Charakterystycznym przykładem jest tu herb Księcia Walii, różniący się od herbu królewskiego nałożonym na tarczę kołnierzem turniejowym. W Polsce takie odróżnianie herbów osobistych było stosowane u zarania naszej heraldyki, przyczyniając się m.in. do powstawania odmian herbowych.

Ryś odmienny, Bąkowski III, Pantera, Jackowski I: W polu błękitnym ryś wspięty, ukoronowany. Klejnot: nad hełmem bez korony gwiazda złota, nad którą trzy lilie błękitne w wachlarz.

Jeden z wariantów przytaczanych przez Bagmihla.

Ryś odmienny, Bąkowski IIIa, Jackowski Ia: Jak poprzedni, ale ryś naturalny, bez korony, w klejnocie lilie srebrne na łodyżkach z listkami.

Jeden z wariantów przytaczanych przez Bagmihla i Nowego Siebmachera. Ostrowski podaje ten herb jako Ryś IV.

Seweryn Uruski, właśc. hrabia Seweryn Maciej Leon Uruski herbu Sas (ur. 1 czerwca 1817 w Biłce Szlacheckiej koło Lwowa, zm. 16 sierpnia 1890 w Pizie), marszałek szlachty guberni warszawskiej, tajny radca i ochmistrz dworu cesarskiego, heraldyk - prezes Heroldii Królestwa Polskiego, autor 15-tomowego Herbarza szlachty polskiej, hrabia od 1844.
Sasino (kaszub. Sasënò) – wieś kaszubska w Polsce na Pobrzeżu Kaszubskim położona w województwie pomorskim, w powiecie wejherowskim, w gminie Choczewo.

Ryś odmienny, Bąkowski IIIb, Jackowski Ib: W polu błękitnym ryś srebrny, wspięty, patrzący na wprost. W klejnocie pół rysia jak w godle.

Jest to wariant wymieniany przez Ostrowskiego (jako Ryś III), rzekomo za Siebmacherem, chociaż Pragert twierdzi, że herbu takiego u Siebmachera nie ma.

Ryś odmienny, Bąkowski IIIc: Zwierzę to lew, lampart lub ryś, patrzący wprost, między dwiema gwiazdami złotymi.

Johann Ambrosius Siebmacher (także: Sibmacher), (ur. 1561 w Norymberdze, zm. 23 marca 1611 tamże) autor i założyciel wielokrotnie publikowanego herbarza, ważnego źródła heraldyki dla niemieckiego obszaru językowego.
Jackowo (kaszb. Jackòwò) – wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie wejherowskim, w gminie Choczewo na obszarze Pobrzeża Kaszubskiego.

Jest to wariant wymieniany w Nowym Siebmacherze.

Bąkowski IV, Jackowski IV: W polu gwiazda, na której trzy lilie naturalne na potrójnej łodydze ulistnionej. W klejnocie samo godło. Barwy nieznane.

Jest to wariant wymieniany przez Piekosińskiego. Widać, że jest to powtórzenie klejnotu właściwego herbu w tarczy.

Ostaszewo – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim, w gminie Grodziczno. Wieś częściowo położona nad jeziorem Hartowieckim. Ośrodki Wypoczynkowe nad jeziorem. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie toruńskim.
Dziechlino (kaszb. Dzechlëno, niem. Dzechlin) – stara wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie lęborskim, w gminie Nowa Wieś Lęborska na obszarze kompleksu leśnego Puszczy Kaszubskiej. Wieś jest siedzibą sołectwa Dziechlino w którego skład wchodzą również miejscowości Leśnice, Rybki, Małoszyce, Bąkowo i Piaskowa.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)