Ryjówkowate - Polski Serwis Naukowy

Ryjówkowate, także sorki (Soricidae) – rodzina ssaków z rzędu owadożernych. Należy do niej przeszło 300 gatunków, w tym ryjówka malutka, która jest najmniejszym ssakiem Polski oraz ryjówka etruska uważana za najmniejszego znanego ssaka na świecie. Ryjówkowate zamieszkują Azję, Europę, Afrykę, Amerykę Północną i Południową.

Ultradźwięki to fale dźwiękowe, których częstotliwość jest zbyt wysoka, aby usłyszał je człowiek. Za górną granicę słyszalnych częstotliwości uważa się wartość około 16 lub nawet (u ludzi bardzo młodych) 20 kHz, choć dla wielu osób granica ta jest znacznie niższa. Niektóre zwierzęta mogą emitować i słyszeć ultradźwięki, np. pies, szczur, delfin, wieloryb, chomik czy nietoperz.

Rzęsorek rzeczek (Neomys fodiens) – gatunek niewielkiego ssaka owadożernego z rodziny ryjówkowatych. Zamieszkuje biotopy wilgotne, zarówno na niżu jak w górach. Małżowiny uszne zredukowane, prawie niewidoczne. Mieszka w norach, które wygrzebuje w miękkim gruncie, w bezpośrednim sąsiedztwie wody lub pod korzeniami drzew.

Charakterystyka

Zwierzęta małe, o szybkiej przemianie materii, ruchliwe, aktywne nocą lub przez całą dobę. Charakteryzują się wydłużoną czaszką i brakiem łuków jarzmowych. Owadożerne lub mięsożerne, w warunkach głodu mogą spożywać nasiona. Część ryjówkowatych prowadzi ziemno-wodny tryb życia. Ślina niektórych gatunków zawiera jad. Ryjówkowate nie zapadają w sen zimowy. Zmysły słuchu, węchu i dotyku doskonale rozwinięte, niektóre gatunki emitują ultradźwięki ułatwiające im wyszukiwanie zdobyczy (echolokacja). Przypuszczalnie ze względu na wydzielany zapach ryjówkowate są rzadko atakowane przez drapieżniki.

Sorex – rodzaj małych ssaków owadożernych z rodziny ryjówkowatych. Charakteryzują się wydłużonym pyskiem, małymi, często niewidocznymi uszami, długim ogonem oraz obecnością gruczołów zapachowych. Żywią się głównie owadami. Posiada 32 zęby o zabarwieniu od słomkowożółtego do brunatnoczarnego. U niektórych gatunków stwierdzono wykorzystywanie ultradźwięków do echolokacji.

Gryzonie (Rodentia) – najliczniejszy rząd ssaków, obejmujący ok. 1850 gatunków. Cechą charakterystyczną wszystkich gryzoni jest obecność stale rosnących siekaczy – dwóch (jedna para) w górnej i dwóch w dolnej szczęce oraz brak kłów. Większość gryzoni to zwierzęta roślinożerne, niektóre jednak nie stronią od pokarmu zwierzęcego. Zwierzęta te cechuje znaczna rozrodczość. Występują na wszystkich kontynentach, poza Antarktydą. Wcześniej zaliczane do nich były zajęczaki, obecnie wydzielone – głównie z powodu różnic w uzębieniu – jako odrębna, choć blisko spokrewniona grupa.

Klasyfikacja ryjówek

Przez długi czas ryjówki (Soricidae) dzielono na dwie podrodziny: Soricinae i Crocidurinae. Zwierzęta te przyciągały znacznie mniejszą uwagę systematyków niż np. gryzonie. Współczesna próba klasyfikacji uwzględnia najnowsze badania, również genetyczne. Na ich podstawie wyłoniono dwie rodziny ryjówek: wymarłą rodzinę Heterosoricidae i współczesną, ale zawierającą też wiele gatunków wymarłych, rodzinę Soricidae, z podrodzinami:

Echolokacja – system określania położenia przeszkód lub poszukiwanych obiektów w otoczeniu z użyciem zjawiska echa akustycznego. Metoda stosowana przez niektóre zwierzęta (nietoperze, walenie, niektóre ryjówkowate, tenrekowate i ptaki) do nawigacji, wykrywania i chwytania zdobyczy oraz w komunikacji międzyosobniczej. Znane są również przypadki wykorzystania echolokacji przez ludzi, głównie niewidomych. Urządzenie stosujące echolokację w nawigacji morskiej to echosonda. Termin echolokacja wprowadził w 1944 Donald Griffin, amerykański zoolog zajmujący się badaniem nietoperzy.

Owadożerne – niewielkie ssaki łożyskowe o prymitywnej budowie, żywiące się głównie owadami. Zasiedlają licznie wszystkie kontynenty z wyjątkiem Australii i Antarktydy. Prowadzą podziemny lub naziemny tryb życia.

Allosoricinae (wymarła)

Crocidosoricinae (wymarła)

Limnoecinae (wymarła)

Crocidurinae

Soricinae

(za J.M. Wójcik i M. Wolsan, 1998)

W 2001 zaproponowano wyłonienie z Crocidurinae rodzajów: Congosorex, Myosorex oraz Surdisorex i utworzenie podrodziny Myosoricinae:

Crocidurinae – zębiełki

Ruwenzorisorex

Scutisorex

Myosoricinae

Soricinae

Soriculus

Megasorex

Notiosorex

Sorex

Notiosoricini

Megasorex gigas

Przykładowe gatunki ryjówkowatych:

Lista gatunków zwierząt objętych ścisłą ochroną na terenie Polski opracowana na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną.

Ssaki (Mammalia) – zwierzęta należące do kręgowców, charakteryzujące się głównie występowaniem gruczołów mlekowych u samic, obecnością owłosienia (włosy lub futro) oraz stałocieplnością (potocznie "ciepłokrwistość"). Większość ssaków utrzymuje temperaturę w granicach 36-39 °C. Stałocieplność umożliwia aktywny tryb życia w różnych środowiskach – od mroźnych obszarów podbiegunowych do gorących tropików. Futro i tłuszcz pomagają uchronić się przed zimnem, a wydzielanie potu i szybki oddech pomagają pozbyć się nadmiernego ciepła.

rzęsorek rzeczek (Neomys fodiens)

rzęsorek mniejszy (Neomys anomalus)

zębiełek białawy (Crocidura leucodon)

zębiełek karliczek (Crocidura suaveolens)

zębiełek myszaty (Crocidura russula)

zębiełek cejloński (Crocidura miya)

ryjówka aksamitna (Sorex araneus)

ryjówka etruska (Suncus etruscus)

ryjówka średnia (Sorex caecutiens)

ryjówka malutka (Sorex minutus)

ryjówka górska (Sorex alpinus)

ryjówka amerykańska (Sorex cinereus)

ryjówka pustynna (Megasorex gigas)

ryjówka afrykańska (Myosorex varius)

ryjówka pancerna (Scutisorex somereni

Ochrona

Wszystkie gatunki ryjówkowatych występujących w Polsce są objęte ścisłą ochroną.

Crocidura – rodzaj małych ssaków owadożernych z rodziny ryjówkowatych. Występują w Europie, Azji i Afryce. W uzębieniu przedstawicieli tego rodzaju występuje 28 zębów o białych koronach.

Cryptotis – rodzaj ssaków z rodziny ryjówkowatych. Charakteryzują się mało widocznymi uszami i krótkimi ogonami. Zamieszkują głównie Amerykę Środkową, jednak zasięg ich obejmuje Amerykę Północną (Meksyk), jak i Amerykę Południową (Peru, Wenezuela).

Przypisy

Soricidae w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
Rainer Hutterer: two replacement names and a note on the autor of the schrew family Soricidae (mammalia)
Zębiełki (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 6 listopada 2009].

Bibliografia

Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Soricidae. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 28 marca 2008]

Zobacz też

Lista gatunków zwierząt objętych ścisłą ochroną w Polsce