Rymanów - Polski Serwis Naukowy

Rymanów – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Rymanów.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 3571 mieszkańców.

Położenie

Rzeka Tabor w okolicach ulicy Dworskiej

Rymanów położony jest w Beskidzie Niskim oraz na terenie Dołów Jasielsko-Sanockich. Teren pomiędzy Rymanowem a Iwoniczem jest nazywany Beskidem Rymanowskim, którego granice wyznacza dolina Jasiołki na zachodzie i Jezioro Sieniawskie na wschodzie. Dookoła Rymanowa wznoszą sie wzgórza o wysokości do 615 m n.p.m. (tzw. Wzgórza Rymanowskie), na których znajdują się elektrownie wiatrowe, napędzane wiejącymi od południa ciepłymi fenami.

Malbork (łac. Mariaeburgum, Mariae castrum, Marianopolis, niem. Marienburg) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim nad Nogatem. Stolica powiatu malborskiego.
Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) (SSS) - Siły Zbrojne w Kraju podczas II wojny światowej, w okresie od 13 listopada 1939 do 14 lutego 1942, a następnie przemianowane na Armię Krajową.

Przez miasto przepływa rzeka Tabor, (która w dolnym biegu nosi nazwę Morwawa (Morawa)). W północnej dzielnicy miasta (Posadzie Dolnej) do rzeki Taboru wpada rzeka Raczta. Tabor ma długość około 30 km.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 12,39 km².

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego.

Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410, w czasie trwania wielkiej wojny, między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełzskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy [3] i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.
Tabor (Morawa, Murawa, Morwawa) – rzeka w województwie podkarpackim, lewy dopływ Wisłoka. Jej długość wynosi 27,9 km, a powierzchnia dorzecza 109,2 km².

Historia

Osobny artykuł: Historia Rymanowa.

Pierwsze wzmianki odnotują Rymanów miasto jako Ladisslaulia (1376), Reymanów (1768).

Założenie miasta na prawie magdeburskim powierzył książę Władysław Opolczyk synowi Nikolasa Reymanna, Mikołajowi Reymanowi w 1376, pod nazwą Ladisslaulia, prawdopodobnie na cześć księcia Władysława. W I poł. XV wieku rozpoczęto tu budowę zamku z inicjatywy Dobiesława z Oleśnicy i Sienna, uczestnika bitwy pod Grunwaldem i dowódcy oblężenia Malborka. (O zamku w Rymanowie wspomina ks. Szymon Starowolski. Na początku XVI w. Rymanów otrzymał od Aleksandra I Jagiellończyka przywilej na organizowanie jarmarków i własnych składów. W czerwcu 1624 r. przez okoliczne miejscowości przeszedł oddział Tatarów paląc i niszcząc osady. W 1674 r. – Jan Opaliński, który przejął dobra rymanowskie po Zebrzydowskich, wystawił dokument (dotyczący popostwa w Wołtuszowej) podpisany "dano na zamku moim rymanowskim". Po śmierci Opalińskiego zamek przeszedł na krótko na własność Jana Samuela Czartoryskiego, który wydał rozporządzenie o odwoływaniu się od wyroków sądu miejskiego do zamku rymanowskiego. Rymanów wielokrotnie padał ofiarą napadów, nie tylko wojsk szwedzkich, czy rosyjskich ale nawet zbójnickich. Jeden z nich miał miejsce w 1677 r.

kpt. dr Ignacy Bielecki (ur. 19.09.1862 r. – zm. 23.10.1963 r.) – lekarz i społecznik, zasłużony dla Rymanowa, twórca muzeum "Rymanoviana", organizacji niepodległościowych, m.in. Sokoła, wielki miłośnik Rymanowa i rzecznik jego rozwoju.
Cmentarz żydowski w Rymanowie – został założony w drugiej połowie XVI wieku i zajmuje powierzchnię 2,6 ha, na której zachowało się około dwustu nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1827 roku. Na cmentarzu znajdują się dwa ohele kryjące szczątki cadyków: Menechema Mendla (1745-1815) i Cwi Hirsza Kohena (1788-1847) oraz kwatera żołnierzy żydowskich poległych podczas I wojny światowej.

Począwszy od XVI wieku miasto posiada liczną populację Żydów. W XVII wieku zostaje wybudowana lokalna synagoga Bejt-ha-kneset.

W XVII i XVIII w. zamek i dobra rymanowskie i powróciły do Franciszka Stadnickiego, do rodziny Stadnickich. W 1702 i w 1704 r. znowu dochodzi do walk ze Szwedami, a potem miasto wyludnia się w wyniku panującej zarazy. Najbardziej niszczą gród wojska rosyjskie. W latach 1768-1772 wzmacniają Konfederatów barskich biorąc udział w zjeździe pod Sieniawą koło Rymanowa, gdzie się zebrało aż 6 tys. ochotników.

Pułkownik – stopień oficerski w armii. W WP jest to najwyższy stopień korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – korpusu oficerów sztabowych. W większości armii po stopniu pułkownika (ang. i fr. - colonel, niem. Oberst, ros. полковник) są już stopnie generalskie.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Do 1772 miasteczko należało administracyjnie do ziemi sanockiej województwa ruskiego a w czasach zaboru austriackiego – do cyrkułu leskiego, następnie sanockiego. Staraniem Józefa Kantego Ossolińskiego rozpoczęto budowę w Rymanowie kościoła parafialnego. W 1839 r. w wyniku ogromnego pożaru wywołanego przez Żydów, którzy podpalili gospodarcze zabudowanie należące do proboszcza, zniszczeniu uległ kościół (odbudowany został w 1841 r.), niemal całe miasto oraz kilka sąsiednich wsi. W roku 1898 miasteczko liczyło 3704 osób, w tym 1889 wyznania rzymskokatolickiego i 1751 mojżeszowego oraz 328 domów. Działały poczta i telegraf w Rymanowie oraz gimnazjum żeńskie.

Sieniawa – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Rymanów. Leży przy drodze z Rymanowa do Bukowska.
Józef Kanty Ossoliński h. Topór z Tęczyna, z Balic, (ur. 1707 – zm. 18 listopada 1780 w Rymanowie) – wojewoda wołyński od 1757, chorąży nadworny koronny (1738), starosta sandomierski i chmielnicki, polski magnat, ożeniony w 1731 z Teresą Stadnicką, właścicielką Leska.

Dawny budynek Towarzystwa "Sokół", obecnie siedziba kina "Sokół"

W 1907 roku zostało założone Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" z inicjatywy doktora Ignacego Bieleckiego, który przez cały okres istnienia tej organizacji był jej prezesem. Stowarzyszenie skupiało wokół siebie młodzież i dorosłych z Rymanowa i okolic, i było jednym z najprężniej działających stowarzyszeń Sokoła w całym województwie lwowskim. Członkowie "Sokoła" brali udział w walkach podczas I wojny światowej, dołączając do legionów generała Hallera

Maria Stanisława Konopnicka z domu Wasiłowska, ps. Jan Sawa, Marko, Jan Waręż (ur. 23 maja 1842 w Suwałkach, zm. 8 października 1910 we Lwowie) – polska poetka i nowelistka okresu realizmu, krytyk literacki, publicystka, tłumaczka i działaczka na rzecz praw kobiet.
Rymanów-Zdrój – wieś uzdrowiskowa w południowo-wschodniej Polsce, położone w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Rymanów, nad rzeką Tabor, ok. 2 km na południe od miasta Rymanów.

Po wojnie, w 1923 roku staraniem mieszkańców wybudowano budynek "Sokoła", który był ośrodkiem życia kulturalnego miasta. Plac pod budynek dał hr. Jan Potocki, a budulec zapewnił Michał Lorenc – rymanowski przedsiębiorca. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" było najliczniejszą organizacją społeczną w międzywojennym Rymanowie. Zostało zlikwidowane w roku 1949. W 1994 roku w oparciu o tradycje utworzono "Międzyszkolne Stowarzyszenie Sportowe Sokół", na którego czele stanął Ignacy Bielecki – wnuk założyciela organizacji. W budynku "Sokoła" po wojnie uruchomiono kino "Wyzwolenie", które później nosiło nazwę "Irys", a obecnie "Sokół". W budynku oprócz kina znajduje się Regionalna Izba Historyczna, gromadząca pamiątki po dawnych mieszkańcach Rymanowa i okolic

Andrzej Potocki (ur. 1947, Rymanów) - polski pisarz i dziennikarz oraz autor reportaży telewizyjnych, z wykształcenia historyk i animator kultury. Jest absolwentem Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W latach 1991–1993 był redaktorem naczelnym dziennika obywatelskiego A-Z. Od roku 1989 uprawia zawód dziennikarza reportażysty. Publikuje w prasie regionalnej i ogólnopolskiej oraz realizuje materiały filmowe dla telewizji publicznej. W TVP ukazało się ponad czterysta jego filmów, reportaży i felietonów.
Powiat krośnieński – powiat w Polsce (województwo podkarpackie), utworzony w 1999 r. w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Krosno.

W latach 1934-1938 Rymanów był siedzibą apostolskiego administratora Łemkowszczyzny. W dniu 8 września 1939 wkroczyły do Rymanowa Zdroju wojska słowackie. Następnego dnia, czyli 9 września 1939 r., doszło pod Rymanowem do bitwy ze zmotoryzowanym niemieckim oddziałem z I Dywizji Górskiej. 9 września 1939 Niemcy odchodzą na wschód. Miasto zostaje przekazane Słowakom. 13 sierpnia 1942 roku wszystkich Żydów zgromadzono na rynku, część wywieziono do obozu w Płaszowie, część do obozu w Bełżcu, a część do lasu w okolicach Tylawy, na stoku góry Błudna, gdzie tego dnia rozstrzelano ich wraz z Żydami z Dukli i Jaślisk – w sumie ok. pół tysiąca osób. Stanisław Dankiewicz kierował tu oddziałem NSZ (Narodowe Siły Zbrojne). Ruchowi oporu w jesieni 1939 r. przewodniczył Henryk Stankiewicz z Posady Jaćmierskiej. potem po spotkaniach por. Stanisława Pieńkowskiego poznaniaka, (który został inspektorem Inspektoratu ZWZ Krosno ) z Michałem Rajchlem, powołano Placówkę ZWZ (AK) Róża (z komendantem ppor. Mieczysławem Białasem), wchodzącego w skład I Batalionu Obwodu ZWZ AK Krosno OP-15.

Na mapach: 49°N 43°E / 49, 43 Żarnowiec – wieś w Polsce nad rzeką Jasiołką położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Jedlicze.
Szymon Starowolski (ur. 1588, zm. 1656) – preceptor w domach magnackich I Rzeczypospolitej, ksiądz katolicki, kantor tarnowski, kanonik krakowski, polski historyk i pisarz polityczny epoki baroku.

Toponimia

Pierwsze wzmianki odnotują Rymanów miasto jako Ladisslaulia (1376), Laslaw (1413), Rymanów (1415), Rimanow (1423), Rymanow (1433),Rimanowo (1485),Rymandur (jidysz, XIX w.) Rymanów (1863). Założenie miasta na prawie magdeburskim powierzył książę Władysław Opolczyk synowi Nikolasa Reymanna, Mikołajowi Reymanowi w 1376, pod nazwą Ladisslaulia, prawdopodobnie na cześć księcia Władysława. Bp. Wacław Hieronim Sierakowski i bp Jerzy Albrecht Denhoff (w 1701), w czasie wizytacji odnotowali, że XIV istniała tu pierwotnie osada de Lassel, Laslaw założona przez Sobiesława Oleśnickiego.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.
Kantor - muzyk kierujący śpiewem. Do jego obowiązków należało m.in. wykonywanie partii solowych, nauczanie muzyki członków kapeli oraz pisanie[potrzebne źródło] kantat na święta religijne. Jednym z najbardziej znanych kantorów był Jan Sebastian Bach pracujący w Lipsku.

Archeologia

Rymanów i okolice zamieszkiwane były już od czasów neolitu. Potwierdzają to znaleziska z tego okresu w postaci półfabrykatów, narzędzi krzemiennych , znalezione na polach między Rymanowem a Iwoniczem. Spotykamy tu pozostałości osad z okresu kultury łużyckiej. Wzgórze nad rzeką Tabor, na którym mieści się miasto, na szlaku do Lwowa było dogodne do umiejscowienia obronnego grodu.

Kwitełech (jid. קװיטלעך, l.poj. קװיטל; kwitlech, w spolszczonej formie kwitle) - skrawki papieru, małe karteczki, na których chasydzi pisali imię matki oraz własne, wraz z prośbą, z którą przychodzili do cadyka. Obecnie chasydzi zostawiają kwitle na grobach cadyków (ohelach) z nadzieją na uzyskanie przez nich wstawiennictwa u Boga, a także wtykają w szczeliny Ściany Płaczu.
Sandomierz to miasto i gmina miejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim, położona nad rzeką Wisłą (268,5 km od jej źródła i 673,7 km od jej ujścia do Morza Bałtyckiego), na siedmiu wzgórzach (stąd miasto nazywane jest czasem "małym Rzymem"), na granicy Wyżyny Sandomierskiej. Przemysłowa część miasta, zwana Nadbrzeziem leży na prawym brzegu Wisły, w Kotlinie Sandomierskiej, graniczy z Tarnobrzegiem, z którym tworzy konurbację. Nazwa miasta pochodzi od imienia Sędomir, rozpowszechnionego w całej Słowiańszczyźnie (por. czes., rus. i serbsko-chor. Sudomir).

Związani z Rymanowem

Władysław Opolczyk – książę, zatwierdził lokalizację Rymanowa na prawie magdeburskim w dniu 15 marca 1376 r . Stąd pierwsza nazwa "Ladisslaunia" a kolejna z dokumentu 1413 r. od imienia wystawcy "Laslaw"

Dobiesław Oleśnicki (Dobiesław z Oleśnicy) h.Dębno (zm. 1440) – wojewoda sandomierski, uczestnik bitwy pod Grunwaldem i dowódca oblężenia Malborka, budowniczy nowego zamku w Rymanowie, fundator kościołów.

Józef Ossoliński – chorąży sandomierski, wojewoda wołyński, syn Franciszka Maksymiliana Ossolińskiego podskarbiego Królestwa i starosty sandomierskiego, właściciel Rymanowa od 1745 r. Pod koniec życia osiadł na stałe w Rymanowie. Jego staraniem powstały: plebania i kościół parafialny pw. Św. Wawrzyńca.

ks.Józef Salezy Ossoliński z Balic h. Topór ( po 1734-1789) ok. 1780 senator, Starosta Sandomierski, Wojewoda Podlaski, konfederat. Syn Józefa Ossolińskiego

Ignacy Bielecki (1862-1963) żył 102 lata, lekarz i społecznik, zasłużony dla miasta, twórca muzeum "Rymanoviana"

Stanisław Wyspiański (1869-1907) w latach 1901 i 1903 przebywał w Rymanowie Zdroju na kuracji. Odwiedzał wtedy w Żarnowcu M. Konopnicką. W pobliżu sanatorium, w którym mieszkał, znajduje się pomnik wzniesiony na jego cześć z wersami wiersza. W najtańszym pokoju willi "Leliwa", namalował na ścianie piękne słoneczniki. W czasie I wojny światowej w "Leliwie" został urządzony szpital dla rannych żołnierzy i w szpitalu ściany zostały zamalowane na biało, wraz z nimi słoneczniki, które zostały zupełnie zniszczone.

Isidor Isaac Rabi (1898-1988) – ur. w Rymanowie laureat nagrody Nobla, profesor fizyki, dyrektor Instytutu Promieniowania.

Jan Ciałowicz (1895-1967) – urodzony w Rymanowie, pułkownik dyplomowany artylerii Wojska Polskiego, w kampanii wrześniowej 1939 dowodził artylerią 5 Dywizji Piechoty i artylerią Odcinka "Wschód" w obronie Warszawy.

Andrzej Potocki – polski pisarz i reportażysta.

Jacob Kalich (1891-1975) - urodzony w Rymanowie, zmarły w USA (nad jeziorem Mahopac, w stanie Nowy Jork) - aktor, reżyser, scenograf filmowy i teatralny, mąż słynnej aktorki Molly Picon.

Robert Biedroń (ur. 1976) - działacz gejowski, poseł na sejm VII kadencji.

Bełżec – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim, w gminie Bełżec, na szlaku komunikacyjnym Lublin-Lwów 17 E372 . Siedziba gminy Bełżec.
Isidor Isaac Rabi (ur. 29 lipca 1898 w Rymanowie koło Krosna, zm. 11 stycznia 1988 w Nowym Jorku) – amerykański fizyk pochodzenia żydowskiego, laureat Nagrody Nobla za metodę rezonansową obserwacji własności magnetycznych jąder atomowych.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)