Rynek Starego Miasta w Warszawie - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 52°14′59″N 21°00′44″E / 52.24972, 21.01222

Wieszanie targowiczan na Rynku Starego Miasta 9 maja 1794

Rynek Starego Miasta ok. 1900 r.

Rynek Starego Miasta – prostokątny plac o wymiarach 90 na 73 metrów na warszawskim Starym Mieście. Z rynku wychodzi osiem ulic – z każdego rogu po dwie prostopadłe do siebie: Celna, Jezuicka, Kamienne Schodki, Krzywe Koło, Nowomiejska, Wąski Dunaj, Zapiecek i Świętojańska.

Ratusz Starego Miasta w Warszawie – nieistniejący budynek ratusza Starej Warszawy, funkcjonujący w okresie od XV do początku XIX wieku, który znajdował się pośrodku rynku Starego Miasta.

Ulica Jezuicka w Warszawie, św. Jana, Kanonicza, Zamkowa - jedna z ulic warszawskiego Starego Miasta, biegnąca od Rynku Starego Miasta do placu Kanonie. Wytyczona podczas lokacji miasta.

Historia

Warszawska Syrenka

Ukształtował się na przełomie XIII i XIV w. przy lokacji miasta. Do XVIII wieku najważniejszy plac miasta, na którym koncentrowało się życie Warszawy. Stanowił tło ważnych wydarzeń historycznych, wystąpień politycznych, manifestów i publicznych egzekucji, zgodnie ze swoją nazwą służył również celom handlowym. Od XV na środku placu znajdował się murowany ratusz otoczony kramami. Po północnej stronie stał pręgierz i klatka, widoczna na akwareli Zygmunta Vogla przedstawiającej Ratusz Staromiejski oraz kuna, w której eksponowano złoczyńców ku uciesze i przestrodze mieszkańców.

Powstanie warszawskie () – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Stare Miasto w Warszawie – najstarsze osiedle miejskie Warszawy będące zwartym zespołem architektury zabytkowej, przeważnie z XVII i XVIII wieku o średniowiecznym układzie zabudowy, otoczone pierścieniem murów obronnych z XIV–XVI wieku.

Ratusz rozebrano w 1817. W 1855, kiedy w Warszawie zainstalowano wodociągi miejskie pośrodku rynku ulokowano wodotrysk z pomnikiem Syrenki dłuta Konstantego Hegla. W tym samym roku także przy Kolumnie Zygmunta pojawił się wodotrysk.

W 1915 tradycyjne nazwy poszczególnych stron rynku zostały zatwierdzone oficjalnie. Są to:

strona Barssa (wschód, dawniej zwana Wschodową albo Prawą)

strona Kołłątaja (zachód, dawniej zwana Lewą)

strona Dekerta (północ, dawniej zwana Miejską)

strona Zakrzewskiego (południe, dawniej zwana Zamkową albo Czwartą).

Podczas powstania warszawskiego okoliczne kamienice zostały zrównane z ziemią. W latach 1949-1953 pieczołowicie je zrekonstruowano. Obecnie rynek jest zamknięty dla ruchu kołowego (z wyjątkiem aut mających specjalne zezwolenia) i stanowi miejsce niedzielnych spacerów i wycieczek, a także okolicznościowych imprez i koncertów. Kamienice przy rynku przeznaczono na placówki muzealne, kulturalne, luksusowe sklepy, stylowe kawiarnie i restauracje.

Drewno – surowiec drzewny otrzymywany ze ściętych drzew i formowany przez obróbkę w różnego rodzaju sortymenty. Zajmuje przestrzeń pomiędzy rdzeniem, a warstwą łyka i kory. Pod względem technicznym drewno jest naturalnym materiałem kompozytowym o osnowie polimerowej wzmacniany ciągłymi włóknami polimerowymi, którymi są podłużne komórki zorientowane jednoosiowo.

Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.

Zabudowa rynku

Zabudowa rynku pierwotnie była głównie drewniana, lecz już w XV wieku przeważała zabudowa murowana utrzymana w stylu gotyckim. Sam rynek był zastawiony kramami i straganami, lecz już co najmniej w 1429 na rynku stanął ratusz staromiejski. Przy dzisiejszej stronie Dekerta stały pręgierz i kuna, od XVI wieku znajdowała się także studnia.

Kamienica pod Fortuną – kamienica na warszawskim Rynku Starego Miasta pod numerem 22. Zbudowana została w XV wieku. Przechowywano w niej dochody z podatków, a następnie wina Fukiera.

Hugo, Hugon Kołłątaj herbu Kotwica (ur. 1 kwietnia 1750 w Dederkałach Wielkich na Wołyniu, zm. 28 lutego 1812 w Warszawie) – polski polityk, publicysta oświeceniowy, katolicki prezbiter, kanonik, satyryk, geograf, podkanclerzy koronny od 1791, referendarz wielki litewski od 1786.

Po pożarze w 1607 roku zabudowa rynku uległa przebudowie, która praktycznie niezmieniona przetrwała aż do 1944. W 1817 rozebrany został ratusz staromiejski, a Stare Miasto stało się enklawą miejskiej biedoty. Zabudowa zrekonstruowana została w latach 1949-1953 z nawiązaniem do wyglądu przedwojennego, jednak domy zostały zaopatrzone w udogodnienia (sanitariaty) nieobecne w kamienicach przedwojennych.

Kamienica Falkiewicza (Falkiewiczowska) – późnorenesansowa kamienica, znajdująca się na Rynku Starego Miasta w Warszawie przy ulicy Krzywe Koło 28; obecnie jest pod opieką Muzeum Historycznego m.st. Warszawy.

Cepelia (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego) CPLiA – firma skupiająca "Spółdzielnie Rękodzieła Ludowego i Artystycznego" oraz placówki handlowe zajmujące się zbytem towarów produkowanych w owych spółdzielniach, wykonywanych bądź inspirowanych twórczością polskich artystów ludowych. Oprócz spółdzielni produkcyjnych oraz sklepów, w ramach Cepelii działają: Fundacja Cepelia, zespoły ludowe i Izba Gospodarcza.

Kamienice staromiejskie nie miały numerów, nazywane były od godeł lub od nazwisk właścicieli, szczególnie znanych, lub pierwszych, którzy wznieśli lub przebudowali dom.

Pośrodku rynku stoi pomnik syrenki autorstwa Konstantego Hegla.

Strona Barssa

Strona Barssa

Pierzeja wschodnia, od strony Wisły pomiędzy Celną a Kamiennymi schodkami. Numeracja domów parzysta od 2 do 26 w kierunku Kamiennych Schodków. Kamienice:

kamienica Bornbachów (Burbachowska) nr 2, Staromiejski Dom Kultury

kamienica Strubiczowska nr 4

kamienica Gizińska nr 6, Desa

kamienica Ellebrantowska nr 8

kamienica Troperowska (Properowska) nr 10, Cepelia

kamienica Małodobrych nr 12

kamienica Kupcewiczowska nr 14

kamienica Greyberowska nr 16

kamienica Orlemusowska nr 18

kamienica Winklerowska (Balcerowska) nr 20, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza

kamienica "pod Fortuną" nr 22

kamienica Busserowska (Skwarczyńskich) nr 24

kamienica Walterowska nr 26

Strona Kołłątaja

Strona Kołłątaja

Pierzeja zachodnia, od strony pomnika Kilińskiego, pomiędzy Zapieckiem a Wąskim Dunajem. Numeracja domów nieparzysta od 15 do 31 w kierunku Nowego Miasta. Kamienice:

Franciszek Barss (ur. 18 lutego 1760 w Warszawie, zm. w 1812) – palestrant warszawski, dyplomata emigracyjny, syn Piotra Barszcza i Franciszki z Gaudzickich (Gawdzickich). Żona Ludwika z domu Rafałowicz.

Kamienica Fukierów w Warszawie – kamienica na warszawskim Starym Mieście pomiędzy Rynkiem Starego Miasta a ul. Piwną, pod adresami Rynek 27 i Piwna 44.

kamienica Simonettich (Kranicha) nr 15, Urząd pocztowy Warszawa 40. W południowo-wschodnim narożniku budynku znajduje się marmurowa tablica upamiętniającą odbudowę Starówki w latach 1951-1953 oraz zegar projektu Jerzego Brabandera i Zygmunta Kropisza, wykonany w roku 1953 przez Mieczysława Jarnuszkiewicza. (zdjęcie)

kamienica Markiewiczowska nr 17, apteka "pod wezwaniem Damiana i Kosmy"

kamienica Wójtowska nr 19

kamienica Klucznikowska nr 21, galeria sztuki, restauracja "U Geslera"

kamienica Wilczkowska nr 21a

kamienica Urbanowska nr 23, galeria plakatu, sklep z upominkami

kamienica Rolińska nr 25

kamienica Fukierowska nr 27, restauracja i winiarnia Fukiera

kamienica Gizińska nr 29, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk

kamienica "pod Świętą Anną", kamienica "książąt mazowieckich", nr 31

Strona Dekerta

Strona Dekerta

Pierzeja północna, od strony Nowego Miasta, pomiędzy Kamiennymi Schodkami a Wąskim Dunajem. Numeracja domów parzysta od 28 do 42 od strony Wisły. Kamienice:

Kamienica Gizów, Gizińska, Sakresowska – kamienica zlokalizowana przy Rynku Starego Miasta 29 w Warszawie. Wybudowana przed 1442 r., jako własność Andrzeja Grabskiego. Następnie została sprzedana Maciejowi Haftarzowi. Kolejnymi jej właścicielami byli m.in.:

Kamienica Busserowska, Skwarczyńskich, Ziembowiczowska, Przewoźnikowska – czterokondygnacyjna, trzytraktowa kamienica wzniesiona w połowie XV wieku, znajdująca się przy Rynku Starego Miasta nr 24 w Warszawie.

kamienica Falkiewiczowska nr 28

kamienica Kazubowska nr 30

kamienica Baryczków nr 32

kamienica Szlichtingowska nr 34

kamienica "pod Murzynem" nr 36

kamienica Kurowskiego (Talentich) nr 38

kamienica Klemensowska nr 40

kamienica Montelupich (Filipowska) nr 42 – wejście do Muzeum Historycznego m.st. Warszawy

Strona Zakrzewskiego

Strona Zakrzewskiego

Pierzeja południowa, od strony Zamku Królewskiego i katedry św. Jana, pomiędzy Celną a Zapieckiem. Numeracja domów nieparzysta od 1 do 13 od strony Wisły. Kamienice:

Kamienica Winklerowska, Balcerowska – czterokondygnacyjna i trzytraktowa kamienica wzniesiona w XV wieku, znajdująca się w Warszawie, przy Rynku Starego Miasta nr 20. Posiada wnętrza połączone z sąsiadującym budynkiem nr 18, gdzie zlokalizowane jest Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza. Na parterze kamienicy znajdują się fragmenty malowideł z pierwszej połowy XVI wieku (Oblicze Chrystusa adorowane przez dwa anioły).

Kuna (w dokumentach niem. halseisen, łac. collare, vinculum ferrum) - obręcz lub obręcze żelazne składające się z dwóch zamykanych części, przytwierdzone łańcuchem lub powrozem do pręgierza, portalu ratusza lub kościoła, czasem przy wejściu do dworu, wkładane na szyję lub rękę skazańcom i zamykane na kłódkę.

kamienica Walbachowska nr 1

kamienica Juchtowska nr 3

kamienica Jeleniowska ("Pod Bazyliszkiem") nr 5, restauracja "Bazyliszek"

kamienica "Złocista" nr 7

kamienica Długoszowska nr 9, bar i kawiarnia "Bazyliszek"

kamienica Majeranowska nr 11, sklep jubilerski

kamienica "pod Lwem" nr 13, sklep jubilerski i wyroby ze szkła

Przypisy

Rynek 15 (kamienica Simonettich). www.zapiecek.com. [dostęp 18 maja 2010].

Bibliografia

Warszawskie Stare Miasto

Praca zbiorowa, Szkice Staromiejskie, Komisja Badań Dawnej Warszawy, Sztuka, Warszawa 1955.

Linki zewnętrzne

Kamera internetowa z widokiem na żywo na Rynek Starego Miasta

Konfederacja targowicka – konfederacja generalna koronna zawiązana wiosną 1792 w Targowicy przez przywódców magnackiego obozu republikanów w celu przywrócenia starego ustroju Rzeczypospolitej, pod hasłami obrony zagrożonej wolności przeciwko reformom konstytucji 3 maja, wprowadzającym monarchię konstytucyjną. Jej zawiązanie posłużyło Rosji jako pretekst do interwencji zbrojnej w Rzeczypospolitej.

Ulica Nowomiejska w Warszawie – jedna z głównych ulic Starego Miasta w Warszawie, biegnąca od Rynku Starego Miasta i ul. Wąski Dunaj do zbiegu ul. Freta i ul. Mostowej.

Panorama rynku