Rytm okołodobowy - Polski Serwis Naukowy

Rytm okołodobowy, rytmika okołodobowa, rytmika circadialna – dobowy cykl zmian zachowania się zwierząt oraz zmian w fizjologii roślin tłumaczony istnieniem zegara biologicznego, tj. czynników wewnętrznych regulujących cykliczny charakter procesów wzrostu i rozwoju, aktywności, snu czy odżywiania się.

Zegar biologiczny – wewnętrzny oscylator, zespół sterowanych genami procesów biochemicznych zachodzących w komórkach i tkankach organizmu umożliwiający ciągły pomiar czasu, niezależnie od zmian w środowisku zewnętrznym. Jest to mechanizm pozwalający na synchronizację procesów życiowych organizmów do cyklicznie powtarzających się zmian w zewnętrznych warunkach środowiska. Wytwarzanie rytmu zegara biologicznego związane jest z rytmiczną ekspresją genów zegarowych. Rolę koordynacyjną odgrywa melatonina.

Dawca czasu (niem. Zeitgeber) - egzogenne źródło synchronizacji zegara biologicznego organizmu do rytmu 24-godzinnego. Dla większości organizmów głównym dawcą czasu jest światło (sekwencje światła i ciemności). Funkcję tę mogą także pełnić rytmy temperatury otoczenia, dostępność pokarmu czy bodźce społeczne.

Rytmika okołodobowa charakteryzuje zasadniczo wszystkie organizmy. U zwierząt występuje również przy zaniku dobowych zmian światła, temperatury i innych, periodycznych sygnałów zewnętrznych, zwanych dawcami czasu; taki endogenny rytm wolnobiegnący jest zazwyczaj nieco dłuższy (u ludzi) lub nieco krótszy niż 24 godziny.

Zwierzęta (Animalia) – królestwo obejmujące wielokomórkowe organizmy cudzożywne o komórkach eukariotycznych, bez ściany komórkowej, w większości zdolne do aktywnego poruszania się. Są największym i najbardziej zróżnicowanym gatunkowo królestwem organizmów. Największą grupę zwierząt stanowią bezkręgowce, a wśród nich owady. Drugą, obok bezkręgowców, grupą zwierząt są kręgowce. Wśród nich tradycyjnie wyróżnia się ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki, do których należy również człowiek. Najstarsze znaleziska kopalne zwierząt – morskie zwierzęta o miękkich ciałach – pochodzą z końca prekambru, neoproterozoiku (fauna ediakarańska – 630 do 542 mln lat temu), natomiast skamieniałości strunowców – z kambru i ordowiku. W kambrze, około 500 mln lat temu, występowali już przedstawiciele wszystkich znanych obecnie typów bezkręgowców.

Rytm biologiczny, biorytm – powszechnie występujące periodyczne nasilanie się i zmniejszanie procesów życiowych zachodzących w organizmach pod wpływem zmian środowiska naturalnego, w tym temperatury i opadów oraz zjawisk astronomicznych – ruchów rotacyjnych Ziemi, które powodują następstwo dnia i nocy (ruch obrotowy Ziemi), następstwo pór roku (ruch obiegowy Ziemi), a także wpływu Księżyca na Ziemię (pływy morskie).

Rytm okołodobowy organizmu człowieka

godz. 7.00 - układ pokarmowy zaczyna wydzielać enzymy i "przygotowuje się" do śniadania

godz. 10.00 - umysł jest w szczytowej formie

godz. 11.00 - serce jest w najlepszej formie, o tej porze doskonale zniesie dodatkowe obciążenia

godz. 12.00 - żołądek ponownie sygnalizuje głód, wypoczywa wątroba, znużona wcześniejszą aktywnością. Wypity o tej porze alkohol silnie uderza do głowy.

Odżywianie – m.in. proces życiowy polegający na dostarczeniu pokarmu każdej żywej komórce (w sposób samożywny lub cudzożywny). Pobrany pokarm jest wykorzystywany przez organizm jako materiał budulcowy, energetyczny, zapasowy i regulatorowy. (zobacz: składniki odżywcze)

Rośliny (Archaeplastida Adl i in. 2005, dawne nazwy naukowe: Vegetabilia, Plantae, Phytobionta, Plastida, Primoplantae) – eukariotyczne i samożywne organizmy, wykorzystujące energię promieniowania słonecznego za sprawą barwników asymilacyjnych (zdarzają się wśród roślin także organizmy cudzożywne i pasożytnicze, w tym też myko-heterotroficzne, ale mają one charakter wtórny).

godz. 14.00 - organizm domaga się sjesty, sprawność umysłowa maleje

godz. 15.00 - powraca wigor, wzrasta temperatura ciała

godz. 17.00 - drugi intelektualny i fizyczny szczyt, który trwa do godz. 20:00

godz. 21.00 - żołądek ogranicza wytwarzanie soków trawiennych, zjedzony o tej porze posiłek jest wolno trawiony. To najlepszy czas na ciepłą, odprężającą kąpiel.

godz. 22.00 - w organizmie jest największe stężenie melatoniny, powodującej odczucie znużenia

Wzrost (biologia) - w rozwoju pozazarodkowym polega na zwiększaniu ilości komórek danego organizmu, na skutek podziałów mitotycznych i zwiększaniu się ich rozmiarów lub tylko zwiększaniu się rozmiarów jak to ma miejsce u zwierząt eutelicznych. Od chwili zapłodnienia do osiągnięcia wieku dojrzałego organizm nieustannie wzrasta pod względem wielkości oraz złożoności budowy.

Organizm – istota . Badaniem różnorodności organizmów i ich klasyfikowaniem zajmuje się systematyka organizmów. Szczątki organizmów wymarłych w odpowiednich warunkach tworzą skamieniałości.

godz. 23.00 - hormony stresu mają najniższy poziom, najlepsza pora aby pójść spać

godz. 1.00 - podczas snu mózg wyłącza świadomość, ciałem steruje wegetatywny układ nerwowy

godz. 3.00 - nerwowy układ wegetatywny delikatnie zaczyna budzić organy wewnętrzne

godz. 5.00 - pora największej aktywności hormonów płciowych (do godz. 8:00)

Doba – astronomiczna jednostka miary upływu czasu, związana z obrotem Ziemi wokół własnej osi (ale nie jest równa jednemu pełnemu obrotowi, który trwa 23 h 56 min 4,091 s). Jako legalna, urzędowa jednostka czasu, zdefiniowana jest jako czas trwania 24 godzin = 1440 minut = 86400 sekund. Początek doby astronomicznej może wypadać, w zależności od przyjętego założenia, w różnych porach ziemskiego dnia:

godz. 6.00 - organizm programuje się na maksymalne obroty - najszybciej pracuje serce, wzrasta ciśnienie tętnicze krwi

Przypisy

Knut Schmidt-Nielsen: Fizjologia zwierząt : adaptacja do środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 978-83-01-15349-6.

Zobacz też

rytm biologiczny