Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) – jednoosobowy organ władzy państwowej, pełniący funkcję ombudsmana. Urząd ten powstał w Polsce z dniem 1 stycznia 1988 roku. Pierwszym rzecznikiem została prof. Ewa Łętowska, obecnie urząd ten pełni prof. Irena Lipowicz. Działalność Rzecznika reguluje Konstytucja RP i Ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich.

Rzecznicy Praw Obywatelskich

1. Ewa Łętowska (od 19 listopada 1987 do 12 lutego 1992)
2. Tadeusz Zieliński (od 13 lutego 1992 do 7 maja 1996)
3. Adam Zieliński (od 8 maja 1996 do 29 czerwca 2000)
4. Andrzej Zoll (od 30 czerwca 2000 do 30 czerwca 2005)
5. wakat od 1 lipca 2005 do 15 lutego 2006, obowiązki Rzecznika Praw Obywatelskich pełnił ustępujący rzecznik Andrzej Zoll
6. Janusz Kochanowski (od 15 lutego 2006 do 10 kwietnia 2010)
7. wakat od 10 kwietnia 2010 do 21 lipca 2010, obowiązki Rzecznika Praw Obywatelskich pełnił Zastępca Rzecznika Stanisław Trociuk
8. Irena Lipowicz (od 21 lipca 2010)

Zadania i możliwości Rzecznika Praw Obywatelskich

Rzecznik, któremu pomagają jego zastępcy oraz Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, stoi na straży wolności, praw człowieka i obywatela. Kontroluje a także podejmuje stosowne czynności jeśli stwierdzi, że z powodu celowego działania lub zaniechania przez organ, organizacje albo instytucje zobowiązane do przestrzegania i realizacji wolności człowieka i obywatela nastąpiło naruszenie prawa oraz zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej. Należy się zwrócić do Rzecznika Praw Obywatelskich w przypadku wykorzystania wszystkich możliwości załatwienia sprawy we właściwym trybie i niewątpliwego stwierdzenia rzeczywistego naruszenia wolności lub praw obywatelskich. Rzecznik jest ograniczony zakresem jego kompetencji, jego interwencje są uzależnione od wyników analizy okoliczności sprawy i ustalenia, faktycznego naruszenia prawa oraz tego, iż okoliczności te istotnie wymagają ingerencji Rzecznika.

Rzecznik wypełnia 4 funkcje:

Wybór, odwołanie i kadencja Rzecznika Praw Obywatelskich

1. zrzekł się wykonywania obowiązków,
2. stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, ułomności lub upadku sił – stwierdzonych orzeczeniem lekarskim.
3. jeżeli Rzecznik sprzeniewierzył się złożonemu ślubowaniu.
4. złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu

Struktura organizacyjna Biura Rzecznika Praw Obywatelskich

Marszałek Sejmu na wniosek Rzecznika, nadaje statut określający zadania i organizację Biura. RPO nadzoruje merytorycznie bezpośrednio Zespół Prawa Karnego oraz Prawa Karnego Wykonawczego. Pozostała część kontrolują jego zastępcy oraz Dyrektor Biura sprawujący również nadzór organizacyjny biura

1. Zespół Prawa Konstytucyjnego i Międzynarodowego
2. Zespół Prawa Karnego
3. Zespół Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego
4. Zespół Prawa Cywilnego i Gospodarki Nieruchomościami
5. Zespół Prawa Administracyjnego i Spraw Mieszkaniowych
6. Zespół Prawa Gospodarczego, Danin Publicznych i Ochrony Praw Konsumenta
7. Zespół Prawa Karnego Wykonawczego
8. Zespół Przyjęć Interesantów
9. Zespół Ochrony Praw Żołnierzy i Funkcjonariuszy Służb Publicznych
10. Zespół Administracji Publicznej, Zdrowia i Ochrony Praw Cudzoziemców
11. Zespół Klasyfikacji Wniosków
12. Zespół Prezydialny
13. Samodzielny Wydział Spraw Osobowych i Wynagrodzeń
14. Samodzielny Wydział Finansowy
15. Ochrony Informacji Niejawnych
16. Komórka Audytu Wewnętrznego – Audytor Wewnętrzny
17. Zespół Terenowy w Gdańsku
18. Zespół Terenowy w Katowicach
19. Zespół Terenowy we Wrocławiu

Pełnomocnicy terenowi

Rzecznik posiada pełnomocników terenowych, rozpatrujących sprawy z obszaru oddalonych od Warszawy województw.

Organem pomocniczym Pełnomocnika Terenowego jest podległy mu Zespół Terenowy.

Nagroda Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica

Rzecznik Praw Obywatelskich jako wyraz uznania dla występowania w obronie podstawowych wartości i prawd, nawet wbrew zdaniu i poglądom większości przyznaje doroczną Nagrodę Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica.

Laureaci: