Rzeczpospolita szlachecka - Polski Serwis Naukowy

Największy zasięg terytorialny I RP w latach 1619-1622, po rozejmie w Dywilinie na tle granic państw współczesnych.
Legenda:

Korona

Prusy – lenno Królestwa Polskiego

Wielkie Księstwo Litewskie

Liwlandia – posiadłość Korony i Litwy

Zatoka Gdańska (. Przezroczystość wody w zależności od pory roku kształtuje się od 8 do 16 m. Zasolenie zatoki wynosi od 7 do 8 promili. W czasie silnych sztormów występują fale o wysokości przekraczającej 9 m[potrzebne źródło]. Nad Zatoką Gdańską znajdują się największe polskie porty: Gdańsk i Gdynia.

Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów – symbol unii Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Czterodzielny herb o czerwonym tle zawierał dwa pola przedstawiające białego Orła w koronie, czyli symbol Korony i dwa z wizerunkiem Pogoni - herbu Litwy. Na tarczy sercowej znajdował się najczęściej herb rodowy panującego monarchy.

Kurlandia – lenno Rzeczypospolitej

I Rzeczpospolita – współczesna, umowna nazwa państwa złożonego z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, stosowana dla okresu od połowy XV wieku, czyli od stworzenia podstaw demokracji szlacheckiej, poprzez okres istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów do III rozbioru w 1795 roku.

Stefan Czarniecki herbu Łodzia (ur. ok. 1599 w Czarncy, zm. 16 lutego 1665 w Sokołówce) – polski dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski od 1652, starosta kowelski od 1655, regimentarz od 1656, wojewoda ruski od 1657, starosta tykociński od 1659, wojewoda kijowski od 1664, hetman polny koronny w 1665. Właściciel dóbr tykocińskich nadanych mu za zasługi na rzecz ojczyzny. Najbardziej znany z prowadzenia wojny partyzanckiej przeciw wojskom Karola X Gustawa w czasie potopu szwedzkiego, choć miał też poważny wkład w pacyfikację powstania Chmielnickiego i w trakcie wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.

Pierwszy udokumentowany przykład użycia terminu Rzeczpospolita dla określenia państwa polskiego, znajduje się w akcie wierności Maćka Borkowica złożonym królowi Kazimierzowi Wielkiemu 16 lutego 1358 roku w Sieradzu.

Kalendarium

1454 – Przywilej cerekwicko-nieszawski, w którym szerokie kompetencje zdobyły sejmiki szlacheckie. Umowny początek demokracji szlacheckiej (parlamentaryzmu).

1454 – Powstanie w Prusach. Prusacy opanowali Gdańsk, Elbląg, Chełmno i inne miasta. Stany pruskie poddały się Polsce. Kazimierz Jagiellończyk wcielił Prusy do Korony Polskiej. Polska wypowiedziała wojnę Krzyżakom.

1454-1466 – Wojna trzynastoletnia z zakonem krzyżackim.

1454 – Zhołdowanie przez Polskę księstwa Oświęcimskiego.

1463 – Połączona flotylla Gdańska i Elbląga w sile 25 okrętów rozbiła na Zalewie Wiślanym flotę krzyżacką złożoną z 44 okrętów.

1492-1497 – Powstanie chłopskie na Podkarpaciu pod wodzą Muchy.

1492-1501 – Panowanie Jana Olbrachta.

1492-1506 – Panowanie Aleksandra Jagiellończyka w Wielkim Księstwie Litewskim.

1493 – Ustalenie się sejmu walnego (król, senat i izba poselska).

1494 – Jan Olbracht kupił księstwo zatorskie.

1496 – Przywilej w Piotrkowie.

1497 – Wyprawa mołdawska Jana Olbrachta. Klęska w czasie odwrotu w lasach bukowińskich. Efektem było wyzwolenie Wołoszczyzny spod zwierzchnictwa polskiego.

1501-1506 – Panowanie Aleksandra Jagiellończyka w Polsce i na Litwie.

1501 – Unia mielnicka.

1506-1548 – Panowanie Zygmunta Starego.

1512-1522 – Wojna litewsko-rosyjska. Wojska rosyjskie zdobyły Smoleńsk.

1515 – Zjazd w Wiedniu.

1519-1521 – Wojna z zakonem krzyżackim. Zakon poniósł klęskę (w 1521 zawarto 4-letni rozejm).

1522 – Pięcioletni rozejm z Rosją, przedłużony następnie do 1533.

1525 – Traktat krakowski między Polską i Zakonem. Państwo krzyżackie stało się państwem świeckim, pozostającym w zależności lennej od Polski.

1525 – Hołd pruski.

1548-1572 – Panowanie Zygmunta Augusta, ostatniego z Jagiellonów.

1558-1582 – Wojna o Inflanty. Zajęcie przez wojska rosyjskie Narwy, Dorpatu oraz zamków we wschodniej części Inflant.

1559 – Poddanie się stanów inflanckich Zygmuntowi Augustowi w zamian za obronę przed Rosją.

1561-1570 – Wojna inflancka (polsko-rosyjska).

1561 – Unia między Polską i Inflantami w Wilnie. Warunki: Kurlandia – lennem Polski, część Inflant przyłączona do Polski i Litwy.

1568-1569 – W Lublinie obradował sejm polski i sejm litewski nad sprawą unii polsko-litewskiej.

1569 – Zgodnie z uchwałą sejmu lubelskiego Zygmunt August wydał akt wcielenia do Korony województw: podlaskiego, wołyńskiego, bracławskiego.

1569 – Ściślejsze połączenie Prus Królewskich z Koroną.

Unia lubelska

1569 – Sejm lubelski uchwalił wcielenie Kijowszczyzny do Korony.

1569 – Unia lubelska.

1573 – Konfederacja warszawska.

1573 – Sejm elekcyjny. Wybór na tron polski Henryka Walezego, brata króla francuskiego Karola IX.

1573-1574 – Panowanie Henryka Walezego.

1574 – Ucieczka króla do Francji na wieść o śmierci Karola IX.

1574-1576 – Bezkrólewie.

1575 – Wybór Anny Jagiellonki, siostry Zygmunta Augusta, na króla Polski i przeznaczenie jej na męża księcia siedmiogrodzkiego Stefana Batorego.

1576-1586 – Panowanie Stefana Batorego.

1576-1577 – Wojna Rzeczypospolitej z Gdańskiem.

1578 – Utworzenie tzw. piechoty wybranieckiej.

1579-1582 – Wojny króla Stefana Batorego z Rosją.

1582 – Dziesięcioletni rozejm polsko-rosyjski w Jamie Zapolskim. Polska uzyskała: Połock i Wieliż oraz prawie całe Inflanty, prócz Estonii i wysp Ozylii i Dagö.

Gęstość zaludnienia w XVI wieku

1586-1587 – Bezkrólewie.

1587-1632 – Panowanie Zygmunta III Wazy.

1591-1593 – Powstanie Kosińskiego. Powstanie kozackie pod wodzą Krzysztofa Kosińskiego, objęło Ukrainę naddnieprzańską; stłumione przez tamtejszych właścicieli latyfundiów.

1592-1599 – unia polsko-szwedzka.

1594-1596 – Powstanie kozackie pod wodzą Semena Nalewajki, stłumione przez Hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego.

Rzeczpospolita w XVII wieku

1596 – Unia z Kościołem katolickim. W Brześciu Litewskim część duchownych prawosławnych uznała prymat papieża. Powstał Kościół unicki, który stał się częścią Kościoła katolickiego w obrządku greckim.

1600 – Wybuch wojny ze Szwecją, toczyła się w Inflantach, w 1601. Szwedzi dotarli do Dźwiny.

1604-1606 – Polska popierała Dymitra Samozwańca w Rosji. W 1606 wybuchło powstanie ludowe w Moskwie, stracono Dymitra i wymordowano załogę polską na Kremlu. Bojarzy osadzili na tronie Wasyla Szujskiego.

1605 – Wojska polskie pod wodzą Jana Karola Chodkiewicza odniosły zwycięstwo nad Szwedami pod Kircholmem. Polska odzyskała całe Inflanty.

1607-1611 – Udział Polaków w akcji Dymitra II Samozwańca. W 1606 Rzeczpospolita w obawie przed porozumieniem rosyjsko-szwedzkim podjęła zbrojną interwencję w Rosji.

1609-1611 – Oblężenie i zdobycie Smoleńska przez wojska polskie.

1610 – Zwycięstwo Stanisława Żółkiewskiego nad wojskiem rosyjskim pod Kłuszynem

1610 – Żółkiewski wkroczył do Moskwy.

1611 - Hołd Szujskich – car Wasyl IV składa hołd przed Zygmuntem III i przysięgę, iż Rosja nigdy więcej Polski nie zaatakuje.

1610-1612 – Interwencyjna wojna Polski z Rosją. Władysław (syn Zygmunta III) został uznany carem. Załoga polska obsadziła Kreml. Pospolite ruszenie z udziałem mieszczan, szlachty i Kozaków skierowało się na Moskwę. Odparły one wojska Chodkiewicza spieszące na odsiecz załodze polskiej w Moskwie. Załoga skapitulowała 22 października 1612. Wkrótce sobór rosyjski wybrał carem Michała Romanowa.

1619 – Rozejm dywiliński z Rosją, zawarty na 14,5 roku. Ziemie: smoleńska, czernihowska i siewierska pozostały przy Polsce. Zawarcie rozejmu oznaczało de facto wyrzeczenie się przez Polskę planu podboju Rosji.

1620 – Turcy zadali wojskom polskim klęskę pod Cecorą. W bitwie tej zginął Stanisław Żółkiewski.

1621 – Obrona Chocimia i pokój z Turcją. Wyprawa turecka wobec bohaterskiej obrony wojsk polskich zakończyła się niepowodzeniem. Pokój ustalił granice na Dniestrze, nie rozstrzygnął jednak sporów polsko-tureckich. Podczas obrony chocimskiej umarł Jan Karol Chodkiewicz jeden z najznakomitszych dowódców dawnej Polski.

1627 – Bitwa morska pod Oliwą w Zatoce Gdańskiej między flotą polską a szwedzką, zakończona zwycięstwem Polaków. Szwedzi odstąpili od blokady Gdańska.

1629 – Wojska Gustawa Adolfa poniosły dotkliwą klęskę pod Trzcianą.

1629 – Rozejm ze Szwecją w Starym Targu. W rękach Szwedów pozostały wszystkie porty z wyjątkiem Gdańska, Pucka i Królewca. Ponadto zatrzymali oni znaczną część Inflant na północ od Dźwiny. Uzyskali również prawo pobierania części ceł z handlu polskiego.

1630 – Powstanie kozacko-chłopskie na Ukrainie naddnieprzańskiej pod wodzą Tarasa Fedorowicza. Kozacki zryw powstańczy został poparty przez miejscową czerń, nie osiągną jednak większego zasięgu. Hetman Stanisław Koniecpolski narzucił Kozakom ugodę.

1632-1648 – Panowanie Władysława IV.

1632-1634 – Wojna z Rosją. Wojna zakończyła się pokojem w Polanowie, który potwierdził warunki rozejmu dywilińskiego. Polska zatrzymała ziemię: smoleńską, czernihowską i siewierską. Władysław IV zrezygnował z pretensji do tronu rosyjskiego.

Odsiecz Smoleńska

1635 – Rozejm w Sztumskiej Wsi ze Szwecją. Szwedzi wycofali swe wojska z twierdz na wybrzeżu pruskim i zrezygnowali z pobierania ceł z handlu polskiego.

1637 – Śmierć Bogusława XIV, ostatniego księcia zachodniopomorskiego. Zajęcie Pomorza Zachodniego przez Szwecję. Wcielenie do Prus Królewskich okręgów lęborskiego i bytowskiego.

1637 – Powstanie kozackie pod wodzą Pawła Pawluka. Pod Kumejkami zaporożcy ponieśli klęskę.

Bohdan Chmielnicki z Tuhaj Bejem pod Lwowem

1648 – Wybuch powstania na Ukrainie naddnieprzańskiej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. W bitwie pod Żółtymi Wodami wojska polskie pod wodzą Stefana Potockiego, syna hetmana wielkiego koronnego, poniosły klęskę.

1648 – Bitwa pod Korsuniem. Chmielnicki uderzył na główne siły polskie dowodzone przez hetmanów Mikołaja Potockiego i Marcina Kalinowskiego i zadał im klęskę. Obaj hetmani dostali się do niewoli.

1648 – Klęska regularnej armii polskiej i pocztów magnackich pod Piławcami.

1648-1668 – Panowanie Jana Kazimierza.

1649 – Oblężenie Zbaraża przez wojska kozacko-tatarskie. Otoczenie pod Zborowem wojsk królewskich, spieszących z odsieczą Zbarażowi.

1649 – Ugoda zborowska.

1651 – Powstanie chłopskie na Podhalu pod dowództwem Aleksandra Kostki Napierskiego. W przygotowaniu powstania brali udział emisariusze Chmielnickiego.

1651 – Bitwa pod Beresteczkiem. Armia polska (60 tys.) pod dowództwem Jana Kazimierza zadała klęskę wojskom kozackim (100 tys.). Bitwa ta jest uważana za jedno z największych zwycięstw w historii Polski.

1654 – Rada starszyzny kozackiej wraz z Bohdanem Chmielnickim uchwaliła w Perejasławiu jednomyślnie zjednoczenie (poddanie) lewobrzeżnej Ukrainy z Rosją (ugoda perejasławska).

1654-1656 – Wojna polsko-rosyjska. Wojska rosyjskie zajęły Smoleńsk, część obecnego terytorium Białorusi i część Litwy z Wilnem. Wojska kozackie, wspierane przez armię rosyjską otoczyły Lwów, zajęły Lublin i doszły do Wisły (1655). Wobec najazdu szwedzkiego na Polskę (1655-1660) Rosja, przeciwna wzrostowi potęgi Szwecji, zawarła z Polską rozejm w Niemieży (1656) bez zmian terytorialnych i obiecała Polsce pomoc przeciwko Szwecji.

1655-1660 – Wojna polsko-szwedzka. Wojska szwedzkie w sile ok. 40 tys. żołnierzy wkroczyły do Wielkopolski i na Litwę. Kapitulacja wielkopolskiego pospolitego ruszenia pod Ujściem. Poddanie Szwedom Litwy przez Janusza Radziwiłła, wojewody wileńskiego. Kapitulacja Warszawy (1655 r. – IX) i Krakowa (1655 – X). Część oddziałów wojska koronnego po klęskach pod Żarnowcem i Wojniczem przeszły na stronę Szwedów (1655 – X). Jan Kazimierz uszedł na Śląsk i uniwersałem wydanym w Opolu wezwał naród do walki ze Szwedami. Partyzantka chłopska na Podkarpaciu odebrała najeźdźcom Nowy Sącz. Obrona Częstochowy (19 XI – 27 XII 1655) – jeden z licznych przejawów antyszwedzkiego oporu.

Potop szwedzki

1655 – Zawiązanie konfederacji tyszowieckiej przeciw Szwedom przez hetmanów koronnych Stanisława Rewerę Potockiego i Stanisława Lanckorońskiego, którzy odstąpili Szwedów.

1656 – Bitwy pod Warszawą (VI-VII). Po trzydniowej bitwie, w której obok wojska wzięli udział również chłopi i mieszczanie, Jan Kazimierz zajął Warszawę (30 VI). Szwedzi, po pomocy udzielonej przez elektora brandenburskiego (w zamian za odstąpienie części Wielkopolski), po drugiej trzydniowej bitwie (28-30 VII) ponownie zajęli stolicę. Nowa okupacja trwała tylko kilka tygodni i nie wpłynęła na sytuację wojenną kraju.

1657 – Najazd ks. siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego na Polskę. Książę Rakoczy na czele wojsk siedmiogrodzkich i kozackich spustoszył Małopolskę i oswobodził garnizon szwedzki w Krakowie w kwietniu zaś połączywszy się z wojskami szwedzkimi rozpoczął pościg za wojskiem Stefana Czarnieckiego. Wkrótce jednak do Polski przybyły posiłki z Austrii a Rakoczego opuścił Karol X Gustaw udający się do Danii. W tej sytuacji Rakoczy rozpoczął szybki odwrót spod Warszawy na południowy wschód. Po przegranych bitwach z wojskiem polskim pod Magierowem i Czarnym Ostrowem oraz ucieczce posiłkujących go Kozaków, podpisał akt kapitulacji pod Międzybużem a większość jego żołnierzy Tatarzy zabrali w jasyr. Po powrocie do Siedmiogrodu został przez sułtana pozbawiony władzy.

1657 – Traktaty welawsko-bydgoskie. Polska zrzekła się lenna pruskiego.

1658 – Ugoda hadziacka zawarta przez Polskę po śmierci Chmielnickiego z częścią starszyzny kozackiej pod wodzą Iwana Wyhowskiego. Na mocy ugody województwa: kijowskie, bracławskie i czernihowskie, jako „Księstwo Ruskie”, pod wodzą hetmana kozackiego zatwierdzonego przez króla, miały być związane unią z Polską.

1658 – Zerwanie rozejmu przez Rosję. Jeszcze w trakcie rokowań działania wojenne wznowił książę Jurij Dołgoruki. Hetman polny litewski Wincenty Gosiewski wyparł go ze Żmudzi, ale 21 X poniósł klęskę pod Werkami, zadaną przez wojska rosyjskie kniazia Iwana Chowańskiego, i dostał się do niewoli. Do początków 1659 wojska rosyjskie zajęły Litwę aż po Podlasie, później rokowania z Moskwą przeplatały się z potyczkami i łupieniem kraju przez wojska rosyjskie.

1660 – Pokój ze Szwecją w Oliwie. Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego, Polska utraciła na rzecz Szwecji większą część Inflant.

1660-1661 – Kampania wojenna przeciwko Rosji na Litwie. Na odsiecz ostatnim twierdzom na terenie Wlk. Ks. Litewskiego wyruszała armia Stefana Czarnieckiego i Pawła Sapiehy. Zastąpiła im drogę armia rosyjska dowodzona przez ks. Iwana Chowańskiego, ponosząc klęskę pod wsią Połonką (25 VI). Wojsko polsko-litewskie odrzuciło wojska carskie aż za Berezynę pod Połock (bitwy nad Basią i Drucią) oczyszczając do końca roku napastników z niemal wszystkich ziem litewskich.

1660 – Ugoda cudnowska. We wrześniu wojsko polskie pod dowództwem Stanisława Potockiego i Jerzego Lubomirskiego pokonało na Wołyniu blisko 50-tysięczną armię moskiewską. Wobec tego i następnych zwycięstw Jerzy Chmielnicki uznał władzę Jana Kazimierza.

1661 – Bitwa pod Kuszlikami. Siły Polsko-Litewskie pokonały Armie Rosyjską.

1665-1666 – Rokosz Jerzego Lubomirskiego przeciw królowi Janowi II Kazimierzowi.

1667 – Rozejm andruszowski.