Rzeka genów – książka popularnonaukowa brytyjskiego biologa Richarda Dawkinsa, opublikowana w 1995 roku. Tematem książki jest darwinowska koncepcja ewolucji. Jest to streszczenie zagadnień zawartych w trzech poprzednich dziełach tego samego autora (Samolubny gen, Fenotyp rozszerzony i Ślepy zegarmistrz). Rzeka genów jest najkrótszą książką Dawkinsa, została wydana w serii Science Masters i zawiera ilustracje autorstwa żony autora - Lalli Ward. Tytuł książki został zaczerpnięty z Biblii (Księga Rodzaju, 2:10):

Na książkę składa się pięć rozdziałów. Pierwszy przedstawia konstrukcję reszty książki oraz obraz życia jako rzeki genów płynącej w czasie o skali geologicznej, gdzie organizmy są tylko tymczasowymi ciałami - nośnikami genów. Drugi rozdział omawia, w jaki sposób pochodzenie człowieka może zostać przedstawione w postaci ścieżki łączącej różne jego odmiany z ostatnimi wspólnymi przodkami ze szczególnym uwzględnieniem afrykańskiej Ewy. Trzeci rozdział opisuje, jak stopniowy rozwój wynikający z doboru naturalnego może być przyczyną całej złożoności, jaką obserwujemy w przyrodzie. Czwarty rozdział zajmuje się czysto utylitarną relacją genów wobec organizmów, które budują i porzucają. Ostatni, piąty rozdział przedstawia kluczowe punkty dziejów życia oraz rozważa, jak podobne procesy mogłyby przebiegać w innych systemach słonecznych.

Wydanie polskie w tłumaczeniu Marka Jannasza zostało opublikowane przez wydawnictwo CIS (ISBN 83-85458-54-9) i Oficynę Wydawniczą "Most" (ISBN 83-85611-31-2) w 1995. Wydanie drugie (poprawione i uzupełnione): CIS, 2007 (ISBN 978-83-85458-36-4).

Cyfrowa rzeka

Dawkins zaczyna książkę od z pozoru zaskakującego, ale prawdziwego stwierdzenia w imieniu wszystkich żyjących istot: żaden z naszych przodków nie umarł przed osiągnięciem wieku dojrzałego i spłodzeniem przynajmniej jednego potomka. W świecie, gdzie większość osobników nie osiąga wieku dojrzałego, to potomkowie są powszechni, w przeciwieństwie do przodków. Ale my wszyscy należymy do nieprzerwanego łańcuchu przodków skutecznych w rozmnażaniu się. Łańcuch ten sięga w przeszłość aż do pierwszego jednokomórkowego organizmu.

Jeśli sukces organizmu może być mierzony zdolnością do przetrwania i reprodukcji, to o wszystkich żywych organizmach możemy powiedzieć, że odziedziczyły dobre geny od swoich skutecznych przodków, a nie od współczesnych tym przodkom organizmów, którym reprodukcja nie powiodła się. Każde kolejne pokolenie jest sitem testującym replikujące się i mutujące geny. Dobre geny przechodzą do następnego pokolenia, podczas gdy złe są odsiewane. To wyjaśnia dlaczego organizmy stają się coraz lepsze we wszystkim, czego muszą się podejmować, i wyraźnie kontrastuje z wizją lamarkizmu. Skuteczne organizmy nie ulepszają (nie mogą) swoich genów, to raczej dobre geny tworzą dobre organizmy, które z kolei umożliwiają kontynuację ich istnienia.

Zgodnie z tą wizją ewolucji można powiedzieć, że organizm nie jest niczym innym, jak tymczasowym ciałem, w którym zestaw towarzyszących sobie genów (w rzeczywistości alleli) współpracuje w osiągnięciu wspólnego celu: utrzymaniu organizmu przy życiu i jego rozwoju aż do osiągnięcia dorosłości (do tego momentu tworzą zespół) i reprodukcji, po której ich drogi rozchodzą się, bo później ich "pojazdami" są ciała potomków. Te tymczasowe ciała-"pojazdy" są tworzone i porzucane, ale dobre geny żyją wiecznie, w postaci doskonałego ciągu kopii, w wyniku wysokiej jakości reprodukcji, charakterystycznej dla procesu kopiowania cyfrowego.

Poprzez mejozę (rozmnażanie płciowe) nieśmiertelne geny odnajdują się w rozmaitych zestawach dobranych towarzyszy podróży poprzez kolejne generacje organizmów. Tak więc o genach można mówić jak o strumieniu danych, płynącym w czasie o skali geologicznej. Zaczerpnij z niej garść genów, a otrzymasz organizm. Choć z zasady geny są egoistyczne, to na dłuższą metę muszą być kompatybilne ze wszystkimi innymi w puli genowej danej populacji lub organizmu, bo tylko w ten sposób mogą wytwarzać skuteczne w reprodukcji organizmy.

Rzeka genów może rozdzielić się na dwa nurty, głównie z powodu geograficznego oddzielenia się dwóch populacji. Ponieważ należące do tych oddzielnych nurtów geny nigdy nie tworzą wspólnych ciał, ich rozwój może różnicować się i utracić kompatybilność. Organizmy tworzone przez te dwa nurty (lub gałęzie) genów zaczną w ten sposób stanowić dwa oddzielne, nie mogące posiadać wspólnych potomków gatunki. Na tym polega proces specjacji.