Rzesza - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy państwa. Zapoznaj się również z: Rzesza (ujednoznacznienie).

18 stycznia 1871 - proklamacja Cesarstwa Niemieckiego w Sali Zwierciadlanej pałacu wersalskiego pod Paryżem

Rzesza (niem. Reich) – historyczne określenie państwa niemieckiego. Stosowane dla podkreślenia jedności autonomicznych niemieckich regionów lub państw regionalnych, implikowało siłę i potęgę.

Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego , (niem.) Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicæ ,Sacrum Imperium 1157 , Sacrum Romanum Imperium - pierwsza wzmianka 1254, do 1512 Święte Cesarstwo Rzymskie, niem. Heiliges Römisches Reich , (łac.) Sacrum Romanum Imperium , nazwa odwołująca się do idei jak i tworu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy.

Język staroirlandzki (staroiryjski) - wymarły język z grupy celtyckiej. Najstarsza forma języków goidelskich, z której wywodzą się współczesne języki tej grupy: irlandzki, szkocki i manx. Używany między VI a X wiekiem naszego tysiąclecia, po czym przekształcił się w dialekty średnioirlandzkie.

Można wyróżnić cztery historyczne państwa niemieckie określane w ten sposób:

Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (niem. Heiliges Römisches Reich deutscher Nation, łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae) – istniało w latach 962–1806;

Cesarstwo Niemieckie (oficjalnie Deutsches Reich, nieoficjalnie Zweites Reich) – 1871–1918;

Republika Weimarska (oficjalnie Deutsches Reich) – 1918–1933;

III Rzesza (Deutsches Reich, po przyłączeniu Austrii w 1938 roku Großdeutsches Reich, nieoficjalnie Drittes Reich) – 1933–1945.

Historia

Nazwa zrodziła się w Średniowieczu, kiedy wskutek podziałów plemiennych i feudalnych Królestwo Niemieckie, będące rdzeniem Świętego Cesarstwa Rzymskiego, przybrało postać związku kilkuset księstw, biskupstw, opactw, miast, hrabstw i drobniejszych majątków, cieszących się szeroką autonomią, ale uznających zwierzchnictwo elekcyjnego króla niemieckiego (zarazem cesarza rzymsko-niemieckiego).

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Bundestag (pełna nazwa Deutscher Bundestag) – druga obok Bundesratu (Rady Federalnej) izba parlamentu Niemiec. Pierwsza kadencja Bundestagu rozpoczęła się 7 września 1949 roku. Od 1999 siedzibą jest budynek Reichstagu (Reichstagsgebäude) w Berlinie. Ustawowa liczba posłów wynosi obecnie 598 osób (od 2002 roku), ale liczba ta może się zwiększać o tzw. mandaty nadliczbowe (dodatkowe, nadwyżkowe), o czym niżej. Liczba posłów obecnej, XVII kadencji wynosi 622. Skład Bundestagu jest ustalany według ordynacji mieszanej co cztery lata na podstawie powszechnych, równych, bezpośrednich, wolnych wyborów, w głosowaniu tajnym (nazywanych w języku niemieckim Bundestagswahl).

Cesarstwo Niemieckie powstałe w 1871 roku przyjęło formułę "Rzesza Niemiecka" za swoją urzędową nazwę, dla podkreślenia ciągłości historycznej względem Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Nazwa wyszła z oficjalnego użycia po II wojnie światowej, na skutek procesu denazyfikacji, ponieważ kojarzyła się z imperialistycznymi ambicjami i nacjonalistycznym światopoglądem.

Etymologia oraz użycie w innych językach

Etymologia: Germańskie słowo *rikaz zostało zapożyczone z języka celtyckiego i pochodzi od słowa *rix – "król", te zaś wywodzi się z języka PIE – *reg, co oznacza "rządzić, władać".

Monarchia elekcyjna - ustrój polityczny charakteryzujący się wyborem monarchy (wodza, władcy, króla, cesarza) przez społeczeństwo lub jego uprawnioną część.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Pokrewieństwo z innymi językami indoeuropejskimi:

łac. rex (od słowa regis) – "król"

staroirl. ri (od słowa rig) – "król"

skt. radża – "król, władca"

Słowo "rzesza" w innych językach germańskich

pragerm. *rikijaz,

staronord. rikr – "władza, bogactwo",

staro-wysoko-niem. rihhi – "władca, potęga, bogactwo",

got. reiks – "władca, władza, bogactwo",

dun. rige – "państwo, królestwo",

szw. rike – "państwo, królestwo" (zobacz niżej), rik – "bogactwo, zamożność",

starofryz. rike,

niderl. rijk,

frank. *riki – "potęga",

starofr. riche – "bogactwo, zamożność",

staroang. rice – "bogactwo, zamożność, potęga"

ang. rich – "bogactwo, zamożność, żyzność".

Słowo "rzesza" występuje w nazwach państw:

Cesarz Rzymski Narodu Niemieckiego (niem. römischer kaiser Deutscher Nation) - potoczna, ale stosowana powszechnie w historiografii, formuła "cesarz rzymski narodu niemieckiego" odnosi się do władców państwa niemieckiego, którzy używali tytułu cesarza rzymskiego.

Nacjonalizm (z łac. natio – naród) - postawa społeczno-polityczna uznająca naród za najwyższe dobro w sferze polityki. Nacjonalizm uznaje sprawy własnego narodu za najważniejsze. Głosi solidarność wszystkich grup społecznych danego narodu.

Austria (niem. Österreich, staro-wysoko-niem. ôstarrîhhi) – "Państwo na wschodzie" (nazwa wzięła się stąd, że zalążkiem Austrii była niemiecka Marchia Wschodnia)

Szwecja (szw. Sverige, staronord. Sviariki – "Imperium/Państwo swoich".

Słowo "rzesza" występuje w nazwach parlamentów:

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Niemiecki parlament (historyczny) – Reichstag (obecnie Bundestag),

Szwedzki parlament – Riksdag,

Fiński parlament – Eduskunta (po szwedzku zwany Riksdag)

Duński parlament (historyczny) – Rigsdag (obecnie Folketinget)

Estoński parlament – Riigikogu

Słowo "rzesza" w językach słowiańskich (zapożyczone z języka niemieckiego)

Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.

Język staroangielski (Englisc sprǣc) lub język anglosaski (Engle-Seaxisce sprǣc) to wczesna forma języka angielskiego, którą posługiwano się na terenie dzisiejszej Anglii i południowej Szkocji między V a XII wiekiem. Był to język zachodniogermański, zbliżony do starofryzyjskiego i starosaksońskiego. Uległ również wpływowi języka staronordyjskiego, należącego do powiązanej grupy północnogermańskiej.

pol. rzesza,

cz. říše,

sł. ríša.

Zobacz też

historia Niemiec

imperium

Radża

Źródła

Etymologia – portal internetowy Online Etymology Dictionary: rich, rex

Lista etymologii nazw państw